Mevsimlik Ruhlar

Onlar, bahar gelince yiğit kesilir, güneş doğunca daldan dala sekmeye başlar; kar bastırınca sünepeleşir, gece olunca da hımbıllaşırlar. Ganimet taksiminde ön saftadırlar; tehlike baş gösterince de gerilerden daha gerilere çekilerek kayıplara karışırlar. Fakirlik hallerinde zahid, imkân el verdiğinde Karun, pöh pöhlenince cevval, unutulunca da miskindirler...

Yaşamış Sayılmazlar

Yüksek mefkûrelere gönül verememiş, kendini ulvî gayelere ayarlayamamış, basit düşüncelerin karanlık ve zıtlıklarla dolu atmosferinden çıkamamış, görüp duyduğu, okuyup düşündüğü şeylerle yeniliklere ulaşamamış ve insanlara karşı içindeki iştiyak ve sevgi ateşini körükleyip coşturamamış ham ruhlar bin sene dünyada dursalar dahi yaşamış sayılmazlar.

Yönlendirenler ve Fonksiyonları

Dünden bugüne, muhtelif milletlerin ıslahat tarzları ve inkılâpları araştırıldığında görülür ki; bir milletin içtimaî ve siyasî durumunu tanzim, terbiye ve yükselmesini deruhte ve rehberliğini yüklenenler, hareketlerini fıtrat kanunlarına uydurma hususunda ne kadar titizlik göstermiş; milletlerin ruhuna ne kadar vâkıf olabilmiş ve çağın getirdiği ihtiyaçlara ne kadar nüfuz edebilmişlerse, çalışmalarında da o derece semereli olmuş ve milletlerine o nispette ölümsüzlük vaad edebilmişlerdir. Bunun aksine, bir millet ve bir ülkenin kaderine, görgüsüz ve bilgisiz kimseler hükmediyor ve o ülkede fıtrat kanunları ihmale uğruyorsa, orada da öldürücü “fasit daireler” ve buhranlar birbirini takip edip durmuştur.