Meseleye bu açıdan yaklaştığımızda şunu rahatlıkla söyleyebiliriz: Başkalarının gündemine adapte olmak da, reaksiyoner davranışlarda bulunmak da ancak geri kalmışlığın ve –ilerleme sürecinde de olunsa– hâdiseleri geriden takip etmenin ayrılmaz bir vasfı gibidir. Buna aynı zamanda, gündem belirlemede kifayetsiz kalışın tabiî neticesidir de diyebiliriz.

Reaksiyoner davranışları, başkalarının taarruzuna karşı müdafaada kalmak ve karşı tarafın yaptıklarını, geçici de olsa durdurmaya gayret etmek şeklinde yorumlamak da mümkündür. Ne var ki bu da yine, hamleci ruhla telif edilmeyen bir zaaftır.

Hâlbuki gündem belirlemek ve hâdiselerin nabzını elde tutabilmek için, devamlı fikir ve düşünce üreten bir “beyin kadro”ya ve bu düşünceleri pratiğe dökebilecek “dinamik insanlara” ihtiyaç vardır. Tabiî bütün bunlar, birer plan ve program gerektiren işlerdir.

Plan ve programlar önce tasavvurla başlar. Sonra akıl sürecine girer ve birer düşünce ve fikir olurlar. Sonra bu düşüncelerin hayata geçirilmesi için vasat ve ortamın müsait hâle gelmesi de şarttır. Demek oluyor ki, meselenin, bir düşünce ve fikir olarak hazırlanması, bir de bu düşünce ve fikirlerin hayata geçirilmesi yönleri var. Biz bunların bütününe plan ve program diyoruz.

Her ciddî aksiyon ve hamle, hep böyle bir plan ve programın ürünü olduğu sürece yararlı ve kalıcı olmuştur.

Bizde, üç asırdan bu yana ve bilhassa Tanzimat’tan beri, devletler arası muvazenede çok hayatî bir yeri olan gündemi elde tutma gibi bir plan ve projemizin olduğu söylenemez. Bugün, içinde bulunduğumuz hâdiselerin amansız tazyikiyle bunu biraz daha derinden hissedebiliyoruz.