Basit insanlarda kompleks olur. Zaten büyüklenme de bunun bir tezahürüdür. Hâlbuki inanan insanlarda aşağılık duygusu olmamalı. Aslında, bunca ilâhî lütuflarla serfiraz mü’minde niçin aşağılık duygusu olsun ki?. Evet, bir kere o, kendini idrak seviyesinde bir insandır. İkincisi, iman gibi bir cevhere sahiptir. Üçüncüsü, eğer yapabiliyorsa, iman ve Kur’ân hizmetinde kendine düşen önemli misyonu vardır. Bütün bu meziyetlerle taltif edilmiş bir insanda aşağılık duygusu olamaz ve olmamalı. Öyleyse kibir, gurur ve kendini beğenmişlik gibi kötü duygular da onda olmamalı.

Can Hulkuma Gelmeden

İnsan ölüm anında, şuuraltına yerleşmiş düşüncelere göre hareket eder. Nice insanlar vardır ki, ölüm anında neler neler sayıklayarak ölmüşlerdir.! Onun için, inanılacak şeylere, can hulkuma gelmeden önce inanmak ve bunu bir şuur hâline getirmek çok önemlidir. Aksi hâlde, o imanın insanı kurtarması, başka bir ifadeyle kurtarıcı iman olması bir hayli zordur.

Herkes, son anında ve daha sonrasında kendi seviyesine göre, bir hayli “keşke” diyecektir: Keşke iman etmiş olsaydım. Keşke imanımla ayne’l-yakîn mertebelerinde seyr ü seyahat edebilseydim. Keşke hakka’l-yakîne ulaşabilseydim.. Keşke bütün doğruları vicdanımda duyup yaşayabilseydim..!

Evet, “keşke”ler çok.. ve Kur’ân, pişmanlık dolu böyle “keşke”lere işaretler eder.¹¹ Ama bu makamda söylenecek “keşke”lerin insana faydası olmayacaktır. O tefekkür burada yapılmalı ki, bir fayda versin ve orada menfaati dokunsun.