Meseleyi şöyle toparlayabiliriz: İçte ihsan olmalı ki, dışta itkan olsun! Dış, daima içten destek almalıdır. İnsanın iç dünyası ciddî olmalı ki, bu onun dış dünyasına da sirayet etsin.

Hz. Ömer, hilâfet makamına tavsiye edilen büyük bir sahabe için şöyle demiştir: “Denilen kişi her yönüyle hilâfete layıktır. Ancak şakası biraz fazladır. Hâlbuki hilâfet, bütünüyle ciddiyet isteyen bir meseledir.”

İnsanları idare durumunda hilâfet, ciddiyet ister de, yeryüzünde Cenâb-ı Hakk’ın temsilcisi olma mânâsına hilâfet ciddiyet iktiza etmez mi?

Allah huzurunda, O’nun boynu tasmalı bir kulu olma mevzuunda gerekli ciddiyeti elde edememiş bir insan, diğer hususlarda nasıl ciddî olabilir ki?

Büyük cihadda muvaffak olan bir insanın ekseriyet itibarıyla küçük cihadı da kazanması muhakkak ve mukadderdir. Fakat, büyük cihadda kaybeden insanın, küçük cihadda kazandığı hiç görülmemiştir. Öyleleri, iş ve hizmeti bir yere kadar götürseler bile neticeye varmaları mümkün değildir.

Bu itibarladır ki, cihadı sağda-solda diyalektik yapmaktan ibaret görenler, şayet anlattıklarını ne ölçüde tatbik ettiklerini kontrol etmiyorlarsa, bu takdirde sadece vakit öldürüyor ve bir de kendilerini aldatıyorlar demektir. İçlerini zapturapt altına alamamış, riyanın burnunu kıramamış, fahrı ayaklarının altında ezememiş, başkalarına iş buyurmayı ve gösteriş yapmayı omuzlarından silkip atamamış insanların yaptığı dış müdahaleler, huzursuzluk kaynağı olmak ve gürültü çıkarmaktan başka bir mânâ ifade etmeyecektir. Öte yandan, meseleyi yalnız mânevî cihat şeklinde ele alıp “Kendi kavgamı vermeden, başkalarıyla uğraşmam doğru olmaz.” diyerek bir köşeye çekilenler, çekilip nefsine derece kazandırmayı her şeyin üstünde görenler ve Allah’ın yüce adını yükseltme istikametinde cehd ve gayret içinde bulunmayanlar ise, en hafif ifadeyle İslâm’ı ‘yogileştirme’ gayretine düşmüşler demektir.