Diyorum ki: Politik yolla hizmet vermek belki memleketi mutlu yarınlara ulaştırma yollarından biri olabilir ama, kesinlikle tek yol olamaz. Böyle yanlış bir kabulleniş, günümüzün realitelerine olduğu kadar tarihî realitelere de göz yummak demektir.

Ben, her türlü ihtimale saygının yanında, kesin bir dille ifade ediyorum ki, sizler, bütün toplumu, bütün üniteleriyle insanî değerlere saygı açısından belli bir seviyeye getirseniz, kalbî ve ruhî hayat adına belli bir ufka ulaştırsanız dahi, bu toplumun o seviyeye motivesi için, yıllar geçmesi lâzımdır. Bu lüzum sadece bize has da değildir. Her büyük inkılâp ve köklü değişim, bunun böyle olmasını gerektirir.

Hâl-i Pürmelâlimiz

Bizim üç yüz senedir, ilim, teknik ve fende yüzümüze bakılacak hâlimiz yoktur. Yüz elli senedir sefalet solukluyoruz. Son yetmiş senenin hâlini söylemeye bile gerek yok.. yok zira böyle bir şey, malumu i’lam ve israf-ı kelâm olur.

Peki, niçin bu hâle geldik? Bir zamanlar Pierre Loti gibilere, selviliklerinin gölgesi destan yazmak için yeterli olan bu şanlı medeniyete ne oldu? Neyi ihmal ettik de ihmalimizin diyetini bu şekilde ödüyoruz?

Neyi ihmal etmedik ki!.. İhmallerimiz, ihmal etmediklerimize nispeten o kadar fazla ki, insan bu hâle düşüşümüze değil, daha beter olmayışımıza hayret ediyor.

Bütün ihmallerimizi burada saymanın imkânı yoktur. Ama birisi var ki, onu zikretmeden geçemeyeceğim: O da bizim kendi kendimizi, yani insan unsurunu ihmal edişimizdir.

Niçin itiraf etmeyelim ki, millet olarak, insanımızı zamanla kendi özünden ve sahip olduğu bütün değerlerden uzaklaştırarak bir sefiller yığını hâline getirmedik mi? Altı asır insanlığa medeniyet dersi veren bir millet, eğer bugün fikir sadakasına muhtaç duruma gelmişse, bunun başka bir izahı olamaz. Bugün insanımız, kendi enkazı altında inlemektedir. Evet, bugün onun ne bir düşüncesi ne de istikbale ait ciddî tedbirleri vardır. Zaten kendisiyle irtibatı kopmuş bir insanın hiçbir medeniyetle bağlantısı da olamaz. Yakın geçmişimiz itibarıyla biz bu hakikati görerek değil, duyarak, hem de acı acı duyarak yaşadık...