üzere pek çok sahabeyi mizaç ve fıtrat farklılığı içinde görürüz. Bir Hz. Ömer’i bir de Hz. Ebû Zerr’i düşünün! Dinleri tevhid ve meşrepleri telif eden Efendimiz, mizaçlar mevzuunda, “Herkes aynı düşünsün!” dememiştir. Mezheplerin 4 değil, belki 104 tane olmasını ve o kadar imam ve müçtehidin bulunmasını nasıl izah edeceğiz? Tarihî gerçekleri kabullenme mecburiyetindeyiz. Hz. Muhammed’in (sallallâhu aleyhi ve sellem) deryasından kovasıyla, kepçesiyle su alan şu kadar gavs, kutup ve imamların getirdiği birikimi ve topyekün Müslümanlara mâl olmuş düşünceleri bir çırpıda, elin tersiyle bir yana itmek mümkün müdür?

Sonra, memleketimiz bir “memerr-i efkâr”dır; evet, bu ülke, tarih boyunca pek çok milletin uğrak yeri olmuştur. Haçlı seferlerini ve günümüzde daha pek çok yollarla oluşan etkilenmeleri düşünün! Dört bir yandan arılarla sarılan bir insanın simasındaki tenasüp, bozulmadan kalabilir mi? O insanın üç-beş arı iğnesine maruz kaldığında sima değişikliğine uğramasından daha tabiî ne olabilir? Sonra, bütün bu etkilenmeler, vahdet ve ittifak için çok gerekli olan o sağlam fikrî ve ruhî yapının olduğu gibi kalmasına müsaade eder mi?

Hem, her meşrep kendi sahasında bir hakikati temsil edip, mühim bir rüknü ikame etmektedir. Meselâ, Mısır’daki kalemler, içtimaî hayat ile alâkalı meseleleri işliyorlarsa.. başka ülke düşünürleri başka meseleleri.. daha başkaları da daha başka meseleleri.. bütünün tenasüp ve mükemmeliyeti adına böyle bir taksim-i a’mâl alkışlanmalı değil mi?

Ayrıca, her ferdin ve cemaatin bir muhiti ve sahip olduğu bir kültür yapısı vardır; bu, yalnız bizde değil, diğer dünya milletlerinde de böyledir.

Yine her millette ortaya çıkan lider, kendine has bir kısım değişik anlayış ve görüşlerle ortaya çıkar; bunlarla tanınır ve taraftarlarını bunlarla arkasından sürükler. Keza, dinî anlayış ve düşünce tarzı açısından da öyle müstesna fıtratlar ortaya çıkar ki, farklı mülâhazalarla ve devrin anlayışına göre oldukça farklı şeyler anlatırlar. Zaten Efendimiz de, her asırda bir müceddidin geleceğini beyan buyurmamış mıdır? İmam Gazzâlî, İmam Rabbânî, Bediüzzaman, Hasan el-Benna ve daha niceleri bu misyonun temsilcileri olarak neden kabul edilmesin ki?