Bediüzzaman’ın enfes tespitlerinden biri de; kalbî ve ruhî hayata yelken açamamış kimselerin, aklî ve felsefî meselelerle iştigal etmesinin, hem bir hastalık emaresi hem de hastalık yapan bir virüs olduğu gerçeğidir. “Arkadaş! Kalb ile ruhun hastalığı nispetinde felsefe ilimlerine meyl ü muhabbet ziyade olur. O hastalık da, ulûm-u akliyeye tevağğul etmek nisbetindedir. Demek ki, mânevî hastalıklar insanları aklî ilimlere sevk etmekte.. ve akliyat ile iştigal edenler de emrâz-ı kalbiyeye müptelâ olmaktadır.” Nur külliyatından Otuzuncu Söz ve Lemeat enteresan bir üslupla bu muvazeneleri ortaya koyar...

İşte, Üstad’dan bir orijinal tespit daha! Sebeplere riayet bir sorumluluk olsa da, onlara tesir-i hakikî vermek apaçık bir dalâlet ve inhiraf, onlara riayet etmenin yanında neticeyi Allah’tan bilmekse bir istikamettir. “Arkadaş! İnsan esbab ve şeraiti kucağına alıp ona yapışırsa, zillet ve hakarete maruz kalır. Meselâ, kelp, hayvanlar arasında birkaç sıfat-ı hasene ile muttasıftır ve onlarla iştihar etmiştir. Hatta onun sadakat ve vefadarlığı darb-ı mesel olmuştur. O, bu güzel evsâfına binaen insanlar arasında mübarek bir hayvan kabul edilmesi gerekirken maalesef mübarekiyet şöyle dursun ‘necisü’l-ayn’ addedilmiştir. Tavuk, inek, kedi gibi hayvanlarda ise, insanların onlara ettikleri ihsanlara karşı şükran hisleri olmadığı hâlde, insanlarca aziz ve mübarek sayılmışlardır. Evet, kelpte hırs marazı fazla olduğundan zâhirî sebeplere öyle bir ihtimam ile yapışır ki, bu onun, Mün’im-i Hakikî’den bütün bütün gafil olduğunu gösterir. Evet, kelp, vasıtayı müessir bilerek, Mün’im-i Hakikî’ye karşı gafletine ceza olarak ‘necis’ hükmünü almıştır ki, tahir olsun. Zira hükümler, hadler günahlara keffaret olmak için vaz’edilmişlerdir.. ve kelp insanlar arasında tahkir damgasını gafletine keffaret olarak yemiştir. Öteki hayvanlar ise, vesaiti bilmiyorlar ve esbaba da o kadar kıymet vermiyorlar. Meselâ, kedi, seni sever, tazarru eder; ihsanını alıncaya kadar.. aldıktan sonra, sanki aranızda hiçbir muârefe olmamış gibi bir tavra girer.. evet, onun ancak Mün’im-i Hakikî’ye şükran hissi vardır; çünkü fıtratı Sâni’i bilir.. ve şuuru olsun olmasın, lisan-ı hâliyle ibadetini eda eder. Evet, kedinin mırmırları ‘Yâ Rahîm! Yâ Rahîm! Yâ Rahîm’dir.