Ne var ki, her devirde olduğu gibi, o devirde de bir kısım ne dediğini ve ne istediğini bilmeyen insanların hırsları, o büyük Cihan Devleti’nin yıkılmasına sebep oldu. O devrede Şeyh Şamil’e yardım gönderilemeyişini, bir vefasızlıktan çok, İslâm âlemine gelmesi muhtemel çok daha korkunç “Batı saldırısını önleme çaresi” olarak değerlendirmek, herhâlde daha doğru olacaktır.

Bir Realite ile Yüz Yüze

Şanlı devirlerimizi bütün ihtişamıyla ihya edip geriye getirmek, “dünü” bir kere daha yaşamak gibi imkânsızdır. Ne var ki, milletçe varlık ve bekâmız, bu muhteşem devirlerle çok alâkalı ve içli dışlıdır. Bu itibarla da bizim ona karşı lakayt kalmamız mümkün değildir.

Bu önemli hususu çok iyi bilen düşmanlarımız, dünden-bugüne, bize olan düşmanlıklarını bütün bir tarih boyu bizi ayakta tutan hayatî dinamikleri yıkmak ve millete, millet ruhunu unutturmak istikametinde teksif etmişlerdir.

Fonksiyonlar El Değiştirirken

Tarihî realiteler gösteriyor ki, Babil’den, Mısır’dan, Yunan’dan, Bizans’tan, Selçuklu ve Osmanlı’dan sonra, daha başka toplumlar da, bir mânâda, devirlerini tamamlayıp, bugünkü fonksiyonları itibarıyla, tarih sahnesinden silinecek ve yerlerini daha inançlı, daha dinç, daha kararlı ve hayata bakışları daha engin bir kısım yeni milletlere bırakacaklardır...