Hem mesela, çeşitli devletlerin, farklı merkezleri bulunan hükümetlerin bazen sömürgeler, imtiyazlar sayesinde veya ticaret sebebiyle aynı memlekette ayrı ayrı hâkimiyetleri bulunur. Halk bir olduğu halde, her hükümet o halkla kendi imtiyazı yönünden alâkalıdır. O birbirinden çok uzak olan hükümetlerin icraatları birbirine temas eder. Her evde birbirlerine yaklaşırlar, her insanda ortak noktaları olur. Küçük meseleleri, temas noktalarındaki küçük bir dairede görülür. Yoksa her küçük mesele geniş daireden alınmaz. Fakat o basit meselelerden bahsedildiği zaman, doğrudan doğruya geniş, küllî dairenin kanunuyla olduğu için o daireden alınıyormuş ve o dairede bahis konusu olmuş gibi ifade edilir.

İşte bu iki temsildeki gibi, semâvât memleketinin merkezi çok uzak olduğu halde, yeryüzü memleketinde insanların kalblerine uzanmış manevî telefonları bulunur. Hem o semâvât memleketi, yalnız cismanî âleme bakmıyor; ruhlar ve melekût âlemini de içine aldığından, bir yönden perde altında şehadet âlemini kuşatmıştır.

Bekâ âleminde olan cennet de, sonsuz uzaklığıyla beraber, yine o tasarruf dairesinin şehadet perdesi altında, her tarafa nuranî bir şekilde uzanmış, yayılmıştır. Her şeyi sanatla yaratan yüce Hakîm’in nasıl ki hikmetiyle, kudretiyle insana yerleştirdiği duyguların merkezleri ayrı ayrı olduğu halde, her biri bütün vücuda hükmediyor ve bedeni idaresi altına alabiliyor. Aynen öyle de, insanın büyük bir misali hükmündeki şu kâinat dahi iç içe daireler gibi, binlerce âlemi barındırıyor. Onlarda cereyan eden haller ve hadiseler külliyeti, cüziyeti, hususiyeti ve büyüklüğü yönüyle dikkate değer olur, yani o küçük âlemler, cüzî ve yakın yerlerde, küllî ve büyük olanlar da küllî ve büyük makamlarda görülür.

Fakat bazen küçük ve hususi bir hadise, büyük bir âlemi kuşatır. Dikkat edilse her köşede o hadise işitilir. Ve bazen de büyük hazırlıklar, düşmanın kuvvetine karşı değil, haşmeti göstermek için yapılır. Mesela, Resûl-u Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselam) peygamberlikle vazifelendirilmesi ve Kur’an’ın vahyi gibi mukaddes hadiseler, bütün semâvât memleketinde, hatta o memleketin her köşesinde en mühim hadiseler olduğundan, doğrudan doğruya, çok uzak ve çok yüksek olan koca semâvâtın burçlarına nöbetçiler dizilip yıldızlardan mancınık