Cehennem ikidir; biri küçük, biri büyük. Küçük olan, büyüğe dönüşecektir ve onun çekirdeği hükmündedir, ileride onun bir menzili olacaktır. O küçük cehennem yerin altında, yani merkezindedir. Kürenin altı, merkezidir. Yerbilimce mâlumdur ki, yerin merkezine inildikçe sıcaklık her otuz üç metrede bir derece artar. Demek, merkeze kadar dünyanın yarıçapı altı bin küsur kilometre olduğundan, dünyanın merkezinde iki yüz bin dereceyi bulan, yani bildiğimiz ateşten iki yüz kat daha şiddetli ve hadisin rivayetine uyan bir ateş bulunuyor.¹⁴

O küçük cehennem, büyük cehenneme ait birçok vazifeyi dünyada ve berzah âleminde görür, buna hadislerle işaret edilmiştir. Ahiret âleminde, yerküre nasıl ki sakinlerini senelik yörüngesindeki haşir meydanına dökecek; aynı şekilde, içindeki küçük cehennemi de büyük cehenneme Allah’ın emriyle teslim edecektir.

Mutezile’den¹⁵ bazı imamların “Cehennem sonradan yaratılacaktır.” demeleri, onun hâlihazırda tamamen genişleyip yayılmış haliyle var olmadığını ve sakinlerine tam uygun bir şekilde inkişaf etmediğini kabul etmek mânâsına geldiğinden, yanlıştır ve ahmaklıktır. Gayb perdesi ardındaki ahiret âlemine ait menzilleri dünya gözüyle görmek ve göstermek için ya kâinat iki vilâyet kadar küçültülmeli ya da gözlerimiz büyüyüp yıldızlar gibi olmalı ki, yerlerini görüp tayin edebilelim.

¹⁶وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللّٰهِ –Ahiret âlemine ait yerler bu dünya gözüyle görülmez. Fakat bazı rivayetlerin işaretiyle, ahiretteki cehennem dünyamızla münasebetlidir. Yaz sıcağının şiddetine ¹⁷مِنْ فَيْحِ جَهَنَّمَ denilmiştir.

Demek o büyük cehennem, dünya ile sınırlı şu küçücük ve sönük akıl gözüyle görülemez. Fakat ona, Cenâb-ı Hakk’ın Hakîm isminin nuruyla bakabiliriz. Şöyle ki:

Dünyanın senelik yörüngesinin altında bulunan büyük cehennem, yerin merkezindeki küçük cehennemi âdeta vekil tayin ederek bazı