iki konudur.³⁵ Yine bunlar, Alîm-i Hakîm’in ilim ve emrinin, Azîz-i Rahîm’in kudret ve iradesinin iki unvanıdır. Ve şu Kitab-ı Mübîn’le İmam-ı Mübîn’deki dengeyle beraber bulunan düzen, başında iz’an ve yüzünde göz olan bir kimseye; zaman ve varlıkta Rahman’ın tasarruf ve idaresinin, Hannân’ın tanziminin, Mennân’ın süsleyip donatmasının ve Deyyân’ın ölçüp dengeye koymasının dışında hiçbir şeyin olmadığını gösteren pırıl pırıl iki delildir.

Sözün Özü

Allah’ın yaratıcılığında başlangıç ve son, asıl ve nesil, geçmiş ve gelecek, emir ve ilme bakan “Evvel ve Âhir” isimlerinin tecellisi, “İmam-ı Mübîn’”e işaret etmektedir. Yine Allah’ın yaratıcılığında, varlık üzerindeki “Zâhir ve Bâtın” isimlerinin tecellisi ise “Kitab-ı Mübîn”e işaret eder. Zira kâinat büyük bir ağaç, kâinatın her bir âlemi de birer ağaç gibidir. Varlığın yaratılışı, onun nevileri ve âlemleri ile ilgili olarak küçük bir ağaç düşünelim. İşte o küçük ağacın bir aslı ve başlangıcı vardır, o da üzerinde boy atıp geliştiği çekirdektir. Ve yine öldükten sonra onun vazifesini devam ettirecek bir de nesli vardır ki, o da meyvelerindeki çekirdeklerdir.

İşte, başlangıç ve sonuç, “Evvel ve Âhir” isimlerinin tecellisinin mazharıdır. Düzenli ve hikmetli olan başlangıç ve aslî çekirdek, ağacın alacağı her türlü şekle dair kanunların bir araya getirilmiş bir fihristi ve tarifesi hükmündedir. Ağacın dallarında bulunan meyvelerdeki çekirdekler “Âhir” isminin tecellisine mazhardır.

Mükemmel bir hikmetle yaratılan meyvelerdeki çekirdekler, bu ağaca benzer başka ağaçların meydana gelmesi için kendilerine birer fihrist ve tarife konulmuş küçük birer sandık hükmündedir. Ve âdeta onların içinde kader kalemiyle, çıkacak ağaçların ileride alacakları şekillerin programı yazılmıştır.

Ağacın görünen yüzü, “Zâhir” isminin tecellisine mazhardır. İşte ağacın bu dış yüzü mükemmel bir intizam, süsleme ve hikmet sayesinde yine mükemmel bir hikmet ve inayetle tam da boyuna göre biçilmiş, kendine has güzelliklerle donatılmış, süslenmiş muntazam bir elbise gibidir.