manevî yükselişi, kabiliyetlerinin açığa çıkması, gelişmesi ve mahiyetinin Cenâb-ı Hakk’ın bütün isimlerine kuşatıcı bir ayna olması, o vazifenin neticelerindendir…

Eğer Hazreti Âdem cennette kalsaydı, makamı melekler gibi sabit olurdu ve insanın kabiliyetleri ortaya çıkıp gelişmezdi. Halbuki değişmez bir makama sahip melekler pek çoktur, o tarzdaki kulluk için insana ihtiyaç yok. Belki ilahî hikmet, sonsuz makamları kat edecek olan insanın kabiliyetlerine uygun bir tecrübe ve imtihan yeri gerektirdiğinden, meleklerin aksine insan, yaradılışının gereği olan mâlum günahla cennetten çıkarıldı. Demek ki, Hazreti Âdem’in cennetten çıkarılması hikmetin ve rahmetin ta kendisi olduğu gibi, kâfirlerin cehenneme atılmaları da haktır ve adalettir.

Onuncu Söz’ün Üçüncü İşareti’nde denildiği gibi:

Gerçi kâfir az bir ömürde günah işlemiştir, fakat o günah içinde sonsuz bir cinayet var. Çünkü küfür, bütün kâinatı tahkir etmek, onun kıymetini alçaltmaktır.. bütün sanatlı varlıkların Allah’ın birliğine şahitliklerini yalanlamaktır.. ve onların aynasında cilveleri görünen ilahî isimleri hafife almaktır. Onun için varlıkların hakkını kâfirden almak üzere, onların Sultanı olan Kahhâr-ı Zülcelâl’in kâfirleri ebedî cehenneme atması, hakkın ve adaletin ta kendisidir. Çünkü sonsuz cinayet, sonsuz cezayı gerektirir.

İkinci Sorunuz

Şeytanlar niçin var edilmiştir? Cenâb-ı Hakk’ın şeytanı ve şerleri yaratmasının hikmeti nedir? Şerrin yaratılması şer, çirkin bir şeyin yaratılması çirkin midir?

Cevap: Hâşâ!.. Şerrin yaratılması değil, işlenmesi şerdir. Çünkü yaratma ve var etme, bütün neticelere; bir şeyi yapıp etmek ise hususi bir gayret olduğu için hususi neticelere bakar. Mesela yağmurun yağmasının binlerce neticesi vardır, hepsi de güzeldir. Bazıları iradesini yanlış kullanarak yağmurdan zarar görse, “yağmurun gönderilmesi rahmet değildir” diyemez, “yağmurun yaratılması şerdir” diye hüküm veremez. Belki iradesini kötüye kullanması ve kendi yapıp ettikleri neticesinde yağmur onun hakkında şer olmuştur. Hem ateşin yaratılmasında pek çok fayda var, hepsi de hayırlıdır. Bazıları yaptığı yanlış