şey, en küçük şey kadar kolaydır. Sayısız varlığın yaratılması ve idaresi, bir tekinin yaratılması ve idaresi kadar rahatça olur.

Üçüncüsü

Şu kâinatta, şu görünen tasarruflar ve fiiller ile hükmeden Sâni-i Kadir’in kudretine en büyük küll (bütün), en küçük cüz (parça) kadar kolay gelir. Çok sayıda ferdi bulunan küllî, büyük bir şeyin var edilmesi, onun bir tek ferdinin yaratılması kadar kolaydır. Ve en basit, cüzî bir misalinde en yüksek sanat kıymeti gösterilebilir. Şu hakikatin hikmet sırrı üç kaynaktan çıkar:

Birincisi: Vahidiyetin yardımından

İkincisi: Vahdetin sağladığı kolaylıktan

Üçüncüsü: Ehadiyet tecellisinden

Birinci kaynak olan, vahidiyetin yardımı: Her şey, bütün eşya bir tek zâtın mülkü olsa o vakit o zât, vahidiyeti ile bütün eşyanın kuvvetini tek bir şeyin arkasında toplayabilir. Ve bütün eşya, bir tek şey gibi kolayca idare edilir. Şu sırrı anlamayı kolaylaştırmak için bir temsil söyleyeceğiz:

Mesela nasıl ki bir memleketin tek bir padişahı olsa, o padişah tek elden idare etme kanunuyla her bir askerin arkasında bir ordunun manevî kuvvetini toplayabilir. Ve bunu yapabildiği için o tek asker bir şahı esir edebilir, şahın üstünde bir mevkiye çıkıp padişahı adına ona hükmedebilir. Hem o padişah, saltanatının bir ve tek oluşu sırrıyla bir askeri, bir memuru çalıştırıp idare ettiği gibi, bütün orduyu ve bütün memurlarını da idare edebilir. Âdeta o sırla herkesi, her şeyi tek bir ferdin imdadına gönderebilir. Her bir fert, bütün fertlerin dayanabileceği kadar büyük bir kuvvete dayanabilir, yani onlardan yardım alabilir. Eğer birliğin ipi çözülse ve o saltanat başıbozukluğa dönse, o vakit her bir asker sonsuz bir kuvveti birden kaybedip her şeye nüfuz edebildiği yüksek nüfuz makamından düşer, basit bir adam derecesine iner. Ve onların idaresi ve istihdamı, askerler sayısınca zorlaşır.

Aynen öyle de –⁴⁶وَلِلّٰهِ الْمَثَلُ الْأَعْلٰى –şu kâinatın Sâni’i, bir olduğundan, bütün eşyaya bakan isimlerini her bir şeyin üzerinde toplayabilir. Ve sonsuz sanatıyla o şeyi kıymetli bir surette yaratır. Gerekirse bir tek