Kısacası: Nasıl ki her şeyde, mesela hayvanlarda mühim azaların, esas ve netice itibarı ile birbirine benzeyişi, tevafuku ve vahdet mührü taşıması, bütün hayvanların Sâni’inin bir, Vahid ve Ehad olduğuna kesinlikle işaret ediyor. Aynen öyle de, o hayvanların ayrı ayrı hüviyetleri ve simalarındaki başka başka hikmetli, ayırt edici vasıfları ve farklılıkları gösterir ki, onların Sâni-i Vahid’i, dilediğini dilediği zaman yapar, irade sahibidir… İstediğini yapar, istemediğini yapmaz; işlerini kasıt ve irade ile görür.

Madem Cenâb-ı Hakk’ın ilmine ve iradesine varlıklar sayısınca, belki onların fiilleri ve halleri sayısınca delil ve şahit vardır. Elbette, bir kısım filozofların Allah’ın iradesini reddetmesi, bir kısım bid’atçıların kaderi inkârı, bir kısım dalâlet ehlinin ilahî ilmin küçük şeylerden haberdar olmadığını iddia etmesi ve tabiatçıların bazı varlıkları tabiata ve sebeplere isnat etmesi, varlıklar sayısınca katmerli bir yalancılıktır, onların fiilleri ve halleri sayısınca, kat kat bir dalâlet divaneliğidir. Çünkü doğru olan sonsuz şahitliği yalanlayan, sonsuz bir yalancılık yapmış olur.

İşte Cenâb-ı Hakk’ın dilemesiyle meydana gelen işlerde “inşaallah, inşaallah” yerine, bilerek “tabii, tabii” demenin ne kadar hata ve hakikate zıt olduğunu kıyasla!..

Onuncu Kelime

وَهُوَ عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ Yani hiçbir şey O’na ağır gelmez. İmkân dairesinde ne kadar şey varsa onların hepsine gayet kolayca vücut giydirebilir. Bu O’nun için o derece kolay ve rahattır ki, إِنَّمَاۤ أَمْرُهُ إِذٓا أَرَادَ شَيْئًا ⁴⁴أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ sırrıyla, âdeta yalnızca emreder, o iş gerçekleşir.

Nasıl ki gayet maharetli bir sanatkâr, elini işe dokundurur dokundurmaz, dokunduğu şey çok kolay bir şekilde makine gibi işler. Bu sürati ve mahareti ifade etmek için şöyle denir: “Şu iş ve sanat ona o kadar itaatkârdır ki, âdeta işler tek emriyle, dokunmasıyla oluyor, sanatlar öyle meydana geliyor.” Aynı şekilde Kadîr-i Zülcelâl, eşyanın kendi kudretine nihayet derecede boyun eğmesine, itaatine ve o kudretin son derece zahmetsiz ve kolay bir şekilde iş görmesine işaret