Vraag: We zien dat de onrust binnen het gezin als instituut, dat ons eeuwenlang overeind heeft gehouden, toeneemt, dat de desintegratie ervan escaleert en dat dit gepaard gaat met een stijging van het aantal echtscheidingen. Wat kan er gedaan worden om deze treurige situatie een halt toe te roepen en de rust in het gezin te herstellen?

Antwoord: Het verval van het gezin, dat aanvankelijk in westerse samenlevingen begon, heeft zich geleidelijk ook naar moslimgemeenschappen verspreid. Ook in Anatolië werd dit merkbaar, en tegenwoordig is het aantal echtscheidingen vergeleken met vroeger toegenomen. Statistieken laten duidelijk zien hoe snel het gezinsleven verzwakt en uiteenvalt. Maar ook zonder naar cijfers te kijken, merken we dat al aan wat we om ons heen zien, horen en meemaken. Persoonlijk heb ik tot nu toe in mijn directe omgeving heel wat gezinsproblemen van dichtbij meegemaakt. Sommigen kwamen met hun gezinsproblemen bij mij aankloppen, op zoek naar een uitweg; en telkens heb ik geprobeerd hun naar mijn beste vermogen enkele adviezen mee te geven.

Gezinsverval ontwricht de hele samenleving

Allereerst wil ik zeggen dat deze situatie mij diep raakt en mij ernstige zorgen baart. Telkens als ik uiteengevallen gezinnen zie, mensen van wie de rechten worden geschonden en vrouwen die onrecht meemaken, schieten de tranen mij in de ogen. Want wanneer er een probleem in het gezin ontstaat of er een echtscheiding plaatsvindt, lopen zowel de vrouw als de man daar grote schade door op. Wat eerst liefde en mededogen was, slaat gaandeweg om in wrok en woede. Het ego steekt de kop op, koppigheid neemt de overhand en wraakgevoelens laaien op. Dit alles drijft mensen ertoe nog grotere fouten te maken. Bovendien raakt wat er gebeurt niet alleen de echtgenoten; ook de kinderen worden er het slachtoffer van, terwijl familieleden en de naaste omgeving eveneens negatieve gevolgen ondervinden. Nog belangrijker: omdat het gezin de bouwsteen van de samenleving is, begint de samenleving met elk gebroken gezin ook langzaam uiteen te vallen.

Er is nog een andere dimensie aan dit onderwerp: het huwelijksleven staat in nauw verband met ons dienaarschap aan God. Want met het huwelijk ontstaan er over en weer rechten en plichten voor beide partijen. Elke misstap in het huwelijksleven kan aanleiding geven tot zonden waarvoor wij bij God verantwoordelijk gesteld zullen worden. Wanneer men hier niet zorgvuldig mee omgaat, kunnen ook de rechten van medemensen in het geding komen, en dat kan de deur openen naar weer andere soorten zonden.

Is het mogelijk dat een mens met een geweten bij dit beeld onberoerd blijft? En zeker als u fijngevoelig bent, voelt u bij elke breuk in het gezin hoe er ook in uzelf iets breekt. Een hart dat al bedroefd raakt om een blad dat van de boom valt, dat tranen laat om een mier die sterft – zo’n hart breekt haast in stukken wanneer een gezin uiteenvalt.

Dit verval en deze desintegratie van het gezin hebben vele oorzaken. De voornaamste daarvan zijn lusten en grillen. Mensen willen hun leven leiden zoals het hun belieft: naar hun eigen wensen en verlangens. Dit sluipt ook het gezin binnen. Huwelijken worden veelal gesloten op basis van gevoel en begeerte. Omdat de aantrekking van het hart op de voorgrond staat, raakt het verstand naar de achtergrond en neemt de invloed van de rede af. Daardoor worden de wederzijdse rechten en verantwoordelijkheden niet voldoende meegewogen. Mensen beseffen de last van de verantwoordelijkheid die ze op zich nemen niet, en weten ook niet precies waar ze “ja” tegen zeggen als ze trouwen. Het geloof in het hiernamaals, de zorg om rekenschap te moeten afleggen en het besef van godsvrucht hebben steeds minder invloed op houding en gedrag. Gezinnen die van meet af aan niet op stevige grondslagen zijn gebouwd, brengen geen rust.

Bewust en met het hart voorbereid op het huwelijk

Huwelijken die worden gesloten zonder voldoende bezinning en zonder dat men er in materieel én geestelijk opzicht klaar voor is, brengen de partijen vaak geen rust. In wezen kunnen dergelijke relaties niet als een volwaardig huwelijk worden beschouwd, en ook de ruimte waarin men samenleeft wordt dan niet werkelijk een thuis.

In dit opzicht moeten mensen die zich op een huwelijk voorbereiden, hun geest en hart op het huwelijk afstemmen. Ze moeten de rijpheid bereiken om een huwelijk aan te kunnen; ze moeten als het ware “volwassen” worden voor het huwelijk. Ze moeten bijvoorbeeld de betekenis en de inhoud van het huwelijk doorgronden, leren aanvoelen hoe de ander denkt en voelt, weten welke verantwoordelijkheden ieder binnen het gezin draagt, en elkaars grenzen respecteren. Echtgenoten die van plan zijn hun hele leven samen door te brengen, moeten van meet af aan bereid zijn elkaar te verdragen en bepaalde negatieve gevoelens die in hun binnenste kunnen opkomen in toom te houden. Evenzo moeten zij zich erop voorbereiden om problemen die zich kunnen voordoen op te lossen door open met elkaar in gesprek te gaan, respectvol met elkaar om te gaan en zich hartelijk tegenover elkaar op te stellen. Kortom, dit alles vraagt om goede voorbereiding en vorming.

Wanneer partners vóór het huwelijk niet op die manier zijn voorbereid op het huwelijksleven, bestaat de kans dat het door hen gestichte gezin niet lang stand houdt; het kan bezwijken voor een hevige storm. In zulke huizen ontstaat er elke dag wel een ruzie; de een zegt iets, de ander kaatst het terug en heeft meteen een weerwoord klaar. Al snel nemen de spanningen van dag tot dag toe en worden ze na verloop van tijd onbeheersbaar. Als de steunbalken van het gezin beginnen te scheuren en de zuilen van het huwelijk instorten, kan ook de samenleving zelf niet lang overeind blijven. Een belangrijke reden waarom de Ottomanen eeuwenlang stand konden houden, was hun hechte gezinsstructuur. Omdat de gezinsstructuur sterk was en er een krachtige samenwerking en solidariteit bestond tussen de gezinsleden, zijn er gedisciplineerde, karaktervaste en moreel hoogstaande generaties opgegroeid. In een gezinsomgeving vol voortdurende ruzies en conflicten is het uiterst moeilijk om sterke en gezonde individuen groot te brengen.

De punten die de Godsgezant ﷺ in zijn Afscheidspreek[1] heeft aangestipt, zijn vitale beginselen die het voortbestaan en de continuïteit van de samenleving rechtstreeks betreffen. De Godsgezant ﷺ heeft rente uitdrukkelijk verboden, bloedwraak afgeschaft, zijn gemeenschap gewaarschuwd tegen onrecht, geboden dat wat is toevertrouwd aan de rechthebbenden wordt teruggegeven, de onschendbaarheid van leven en bezit benadrukt, en elke aanspraak op superioriteit op grond van afkomst of ras verworpen. Naast dit alles heeft hij in het bijzonder de aandacht gevestigd op de wederzijdse rechten en verantwoordelijkheden tussen echtgenoten, en mannen op het hart gedrukt dat de zorg voor hun echtgenotes aan hen is toevertrouwd.[2] Al deze beginselen zijn de fundamentele krachten die de samenleving overeind houden. Want ontbinding begint dikwijls met het aantasten van juist deze vitale beginselen.

Juist daarom kunnen we niet bedroefd genoeg zijn over het verval van het gezin en niet vurig genoeg ijveren om het een halt toe te roepen. Toch moeten we erkennen dat we ons nog lang niet voldoende bewust zijn van de problemen rond het gezin, en dat we ook niet genoeg doen om dit verval tegen te gaan. Tot nu toe is er onvoldoende stilgestaan bij een doordachte visie op het gezin, en zijn de grondbeginselen waarop het gezin rust niet helder uiteengezet. Op scholen zijn er geen lessen gegeven over de betekenis en de inhoud van het gezin als instituut; er is onvoldoende diepgaand onderzoek verricht naar onderwerpen als het gezin, het huwelijk en de opvoeding van kinderen om aan de behoefte op dit gebied tegemoet te komen. Ook via symposia, panels en conferenties is deze kwestie onvoldoende aan de orde gekomen. Aanstaande echtparen hebben geen gerichte voorbereiding op het huwelijk gekregen. Hopelijk zullen deze tekortkomingen in de wereld van de toekomst kunnen worden verholpen.

Voorbereiding vóór het huwelijk

Mensen die via een opleiding een bepaald beroep hebben verworven, volgen in de loop van de tijd verschillende cursussen om zich verder te ontwikkelen. Zonder over de nodige kwalificaties en ervaring te beschikken, worden aan personen geen belangrijke functies toevertrouwd, en het zou ook niet juist zijn om dat te doen. Elke functie vraagt om een verantwoordelijkheid en niet iedereen kan die dragen. Twee mensen die een gezin stichten, nemen ook bepaalde taken en verantwoordelijkheden op zich. Voor een beroep volgen mensen opleidingen en cursussen; kunnen we het dan normaal vinden dat zij zonder kennis en voorbereiding aan een gezin beginnen, terwijl het gezin de basis van de samenleving vormt? Hoe kun je een gezin toevertrouwen aan mensen die zich nog nooit hebben verdiept in de rechten van echtgenoten of in de opvoeding van kinderen tot gezonde mensen met menselijke waarden – die daar zelfs geen boek over hebben gelezen en geen enkele cursus over hebben gevolgd?

Andere levende wezens dan de mens hebben op dit gebied geen vorming nodig. Zodra zij hun ogen voor de wereld openen, weten zij al wat zij moeten doen. Door goddelijke inspiratie bouwen ze hun nest en zetten ze hun nageslacht voort. Wat zij moeten doen, heeft God vanaf het begin in hun natuur ingebed. Maar de mens is, zoals Bediüzzaman het verwoordt, een wezen dat zich vervolmaakt door te leren.[3] Dat wil zeggen: om zijn vermogens te ontwikkelen en zijn aanleg tot ontplooiing te brengen, heeft hij onderwijs en vorming nodig. Het is uiterst moeilijk voor een mens die zelfs voor de meest basale behoeften van het leven vorming nodig heeft, om een harmonieus gezin te stichten zonder gedegen vorming op een zo complex terrein als het gezin.

Persoonlijk zou ik, als ik de middelen had, met het oog op het algemeen belang als voorwaarde stellen dat mensen die willen trouwen ten minste een certificaat over het huwelijk behalen, al hoeft het geen volwaardig diploma te zijn. Ik zou aanstaande echtgenoten beslist een voorbereidingstraject laten doorlopen en ervoor zorgen dat zij de nodige toerusting voor het huwelijk verwerven. Ik zou iemand die zichzelf nog niet heeft leren kennen, niet aanvoelt hoe een ander denkt en voelt, niet weet wat het huwelijk inhoudt en onvoldoende is toegerust voor de opvoeding van kinderen, niet toestaan zomaar te trouwen. Want in onze tijd bieden noch school, noch straat, noch gezin mensen op dit soort onderwerpen voldoende houvast; integendeel, vaak ziet men juist het verkeerde voorbeeld.

De media kunnen echtscheiding afschilderen als een blijk van moed, terwijl tv-series en films voortdurend de fundamentele waarden aantasten die het gezin overeind houden. In de wereld waarin wij vandaag leven, staat het gezin van meerdere kanten onder druk. Waar en hoe moeten jongeren die willen trouwen dan leren wat het leven vraagt, hoe de mens in elkaar zit, hoe je met wijsheid en tact met elkaar omgaat, wat verantwoordelijkheidsbesef inhoudt, welke rechten en plichten zij hebben en op welke grondslagen een gezin rust?

Misschien kunnen we niet iedereen bereiken, en misschien lukt het ons niet iedereen naar ons te laten luisteren. Maar we kunnen in elk geval een begin maken met de mensen die ons waarderen en respecteren. Al is het maar dat we mensen die ons een warm hart toedragen en naar onze adviezen willen luisteren, op dit gebied begeleiden. Zo kunnen we eraan bijdragen dat zij een huwelijksleven leiden dat steunt op wederzijdse hulp en solidariteit, in rust en vertrouwen. Als we binnen onze eigen cirkel van invloed goede voorbeelden weten neer te zetten, kan dit zich na verloop van tijd ook breder in de samenleving verspreiden. Wie weet wordt het belang van deze kwestie op een dag ook door de overheid ingezien, en gaan het onderwijs, gemeenten of religieuze instanties hierin een actievere rol spelen.

Het gezin en de maatschappelijke verantwoordelijkheid

Elke gelovige met verantwoordelijkheidsbesef dient zich verantwoordelijk te voelen voor het gezin en alles te doen wat in zijn vermogen ligt om het gezin te beschermen. Vooral wie hierin deskundig en ervaren is, zou echtparen die met gezinsproblemen kampen moeten bijstaan. Waar de gelegenheid zich voordoet, zouden gezinnen in de eigen omgeving bezocht moeten worden, hun problemen aandachtig beluisterd en samen met hen naar uitwegen gezocht. Nuttige boeken kunnen worden aanbevolen, praktische adviezen aangereikt en waar nodig kan professionele hulp worden ingeschakeld. Voor zover dat mogelijk is, moeten de scheuren binnen het gezin worden hersteld.

Dat de Koran aanbeveelt om bij gezinsproblemen bemiddelaars aan te wijzen,[4] onderstreept dat hierin ook een maatschappelijke verantwoordelijkheid ligt. Wanneer er tegenwoordig onenigheid ontstaat tussen echtgenoten, wordt vaak meteen de stap naar de rechter gezet; rechters spreken dan, binnen de grenzen van de geldende wet, doorgaans een echtscheiding uit. Vanuit hun functie kunnen rechters de partijen niet werkelijk begeleiden, hun geen morele richting wijzen en hun hart en innerlijk niet aanspreken. Juist die leemte kan door bemiddelaars worden opgevuld. Bemiddelaars behandelen kwesties niet met starre juridische regels, maar treden de partijen met mededogen tegemoet, als een bekwame arts, en proberen problemen vanuit een breder, alomvattender perspectief op te lossen. Men moet echter niet vergeten dat de toepassing van dit systeem onder de huidige omstandigheden zijn eigen uitdagingen kent.

Om gezonde gezinnen te kunnen stichten en bestaande problemen op te lossen, moeten we beslist putten uit de innerlijke morele kracht die godsvrucht in het geweten wekt, en uit het vermogen van de godsdienst om het leven richting en orde te geven. Want elke houding en elke gedraging binnen het gezin raakt, zoals eerder gezegd, aan onze verhouding tot God en draagt een betekenis die tot in het hiernamaals reikt. In dit opzicht moeten enerzijds mensen die goed met hun echtgenoot of echtgenote omgaan worden herinnerd aan de goede tijdingen van de godsdienst, en anderzijds moet worden gewezen op de verantwoordelijkheid in het hiernamaals wanneer rechten worden geschonden. Als wij ons leven werkelijk met het oog op het hiernamaals zouden inrichten, het besef dat we rekenschap moeten afleggen altijd levend zouden houden en binnen de grenzen van godsvrucht zouden blijven, dan zouden onze gezinnen grotendeels als het ware veranderen in stukjes paradijs.

[1]De Afscheidspreek (Khuṭbat al-Wadāʿ) is de toespraak die de Profeet ﷺ in het jaar 632, kort voor zijn overlijden hield. Dit deed hij tijdens de afscheidsbedevaart op de vlakte van ʿArafāt. Deze preek geldt als een samenvatting van zijn boodschap: een reeks kernbeginselen over recht, gelijkheid en de omgang met elkaar.

[2]De Profeet ﷺ drukt mannen hier op het hart de zorg voor hun echtgenotes te behartigen als een door God toevertrouwd goed. Het betreft een wederkerige verhouding: tegenover deze zorgplicht staan ook rechten van de vrouw die de man moet eerbiedigen. Zie: Ṣaḥīḥ Muslim, Hadj, hadith 147; Sunan Abī Dāwūd, Manāsik, hadith 55; Sunan Ibn Mājah, Manāsik, hadith 84.

[3]Bediüzzaman, Sözler, Drieëntwintigste Woord, Eerste Verhandeling, Vierde Punt.

[4]Koran, 4:35.