Veel mensen denken dat lokale culturen met de modernisering en globalisering zullen verdwijnen, maar dat is een misvatting. Gevoelens van nationale identiteit, lokale culturen en religieuze overtuigingen wortelen zo diep in het innerlijk van mensen, raken zo verweven met hun identiteit, dat zelfs wanneer ze tijdelijk onderdrukt zijn, ze weer opduiken zodra gemeenschappen zich bedreigd voelen, en hen opnieuw tot actie zetten. De zelfbeschermingsreflex die in het individu leeft, toont zich ook op het niveau van de samenleving. Het gevoel van verbondenheid en de identiteit die een gemeenschap eigen zijn, verdwijnen niet zomaar. Ook al verzwakken ze soms in bepaalde periodes, bij een gevoel van bedreiging winnen ze opnieuw aan kracht.

In de wereld van vandaag is globalisering een terugkerend thema, en voor zover het als bedreiging van de nationale identiteit en religieuze overtuigingen wordt ervaren, is een opleving van die gevoelens onvermijdelijk. In tegenstelling tot wat men soms denkt, duwt globalisering lokale culturen niet naar de achtergrond maar brengt ze juist nadrukkelijker naar voren, en wakkert zelfs gevaarlijke stromingen aan zoals racisme. In zo’n klimaat ontstaan er felle reacties tegen “de ander”, worden er plannen gesmeed om gemeenschappen die als vijand worden gezien te onderdrukken of uit te roeien, en breken er grote opstanden los. Die situatie maakt strijd en confrontatie tussen verschillende volken en culturen onvermijdelijk. Daarom moet globalisering niet alleen worden bekeken vanuit de mogelijkheden en voordelen die zij belooft, maar ook vanuit de risico’s en gevaren die ze met zich meebrengt.

Respect voor de mens

De verstandigste maatregel tegen al deze mogelijke gevaren is: het bevorderen van een cultuur van verdraagzaamheid in de wereld, respect voor de mens als fundamentele waarde in ere houden, bij elkaar komen rond universele menselijke waarden, en het stimuleren van dialoog tussen mensen van verschillende culturen en geloven. Het belangrijkste op dit terrein is zoeken naar manieren om mensen samen te brengen rond wat wij delen. Die gemeenschappelijke grond is soms de gehechtheid aan de heilige boeken, soms de eenheid in gevoelens, gedachten en doelen rondom gedeelde universele waarden. Waar die ontbreken, vertrekken we vanuit wat ons allen bindt: het mens-zijn zelf. Mensen die belang hechten aan een leven dat is afgestemd op gemeenschappelijke doelen, moeten eerst onderling eenheid en solidariteit tot stand brengen. De gemeenschappelijke noemers waarop Bediüzzaman wijst in zijn Verhandeling over Broederschap, van de grootste tot de kleinste, moeten we ter harte nemen, en ons vervolgens insspannen om dit gevoel en deze gedachte wereldwijd te verspreiden.[1]

Wij respecteren iedereen, en openen ons hart voor iedereen, omdat zij mens zijn. God heeft de mens immers geschapen als een verheven, geëerd en aanzienlijk wezen,[2] en begenadigd met de allermooiste gestalte.[3] Daarom zien wij de mens als de meest geëerde der schepselen (ashraf al-makhlūqāt) en beschouwen wij hem als een kostbaar kunstwerk van God. Wij geloven dat elk mens het vermogen in zich draagt om een volmaakte mens (al-insān al-kāmil) te worden, en wij beschouwen het als een plicht om voor iedere mens de ruimte en gelegenheid te scheppen waarin de schoonheid die in zijn wezen sluimert, tot ontplooiing kan komen.

De uitweg voor de mensheid

Het doen opbloeien van waarden als liefde, respect, vrede en verdraagzaamheid achten wij noodzakelijk voor de toekomst van de mensheid. Want in een wereld waar wapens met een enorm vernietigend vermogen worden geproduceerd en landen in hoog tempo de wapenwedloop zijn ingeslagen, is dit voor de mensheid de enige uitweg. Mocht er ooit een dag komen dat mensen tegen elkaar opstaan en die wapens worden ingezet, dan kan niemand voorspellen hoe groot de ramp zou zijn. Als wij dus niet willen dat de mensheid grote rampspoed en verschrikkelijke catastrofes moet doorstaan, moeten we in de eerste plaats op verschillende manieren een basis voor verzoening leggen, projecten die de vrede onder de mensen bevorderen op de voorgrond plaatsen, belang hechten aan inspanningen op het gebied van verdraagzaamheid en dialoog, en deze inspanningen verder uitbreiden.

Helaas lijken degenen die het belang van dialoog niet voldoende inzien, vergeten te zijn wat zich in Hiroshima en Nagasaki heeft afgespeeld, en hoeveel miljoenen mensen tijdens de Eerste en Tweede Wereldoorlog zijn omgekomen. Bovendien beschikken meerdere landen vandaag de dag over kernwapens met een vele malen grotere vernietigingskracht. We weten zelfs niet precies welke landen welke wapens bezitten. Als slechts twee landen een nucleaire oorlog beginnen, kan dat blijvende schade en grote verwoestingen over de hele wereld veroorzaken. De vaststelling van Bertrand Russell dat een nucleaire oorlog geen winnaar kent, is volkomen terecht.[4] Bij zo’n oorlog zou de ene partij in het graf belanden en de andere op de intensive care.

Vooroordelen doorbreken

De mens kan vijandig staan tegenover wat hij niet kent. Een belangrijke oorzaak van de haat en wrok die verschillende gemeenschappen en culturen tegenover elkaar koesteren, en van de conflicten en botsingen die daaruit voortkomen, zijn de vooroordelen tegenover groepen die als “de ander” worden gezien. De weg om die vooroordelen te doorbreken loopt via wederzijds begrip, respect en welwillende dialoog. Het is bekend dat een van de grootste problemen waarmee moslims te maken hebben de wereldwijd heersende islamofobie is. Toch zijn er mensen die met moslims in contact komen en de gelegenheid krijgen hen beter te leren kennen. Zij zijn hun eerdere opvattingen aan het bijstellen, en geven vaak toe dat ze zich vergist hebben. Wanneer er onterechte aanvallen op moslims en hun geloof plaatsvinden, verdedigen zij hen; en als ze dat niet kunnen, sluiten ze zich op zijn minst niet aan bij de aanvallers, maar kiezen voor stilzwijgen. Wanneer u zelf het woord neemt om uzelf te verdedigen, stuit u meestal op weerstand. Dat anderen u verdedigen, wordt als objectiever ervaren en heeft een veel groter effect.

Helaas dragen wij in ons, net als de rest van de mensheid, een uit het verleden overgeërfde wrok en vijandigheid tegen degenen die niet tot ons behoren. Er bestaan al sinds mensenheugenis wederzijdse vijandigheden tussen verschillende religies en culturen. Zo zijn er over westerlingen negatieve uitspraken gebruikt, en hebben zij op vergelijkbare wijze moslims op afstand gehouden en met vooroordelen benaderd. Wie zich voedt met haat en geweld, heeft elk voorval aangegrepen om die haat verder aan te wakkeren. Juist op dit punt moeten wij de steeds harder wordende sfeer verzachten, starheid doorbreken, ruimer en inclusiever denken, en iedereen benaderen met ruimhartigheid van geweten. Hoewel sommigen met hun handelen de bestaande kloven alleen maar dieper maken, is het voor mensen die wereldvrede belangrijk vinden een zware plicht en een onvermijdelijke noodzaak om te zoeken naar manieren om die kloven te overbruggen.

Wederzijds profijt

Naast het doorbreken van haat, wrok en vooroordelen, loopt de weg om onze mooie waarden aan anderen door te geven via nabijheid en dialoog met hen. Stel dat u als moslim uw godsdienst op een goede manier vertegenwoordigt en haar schoonheid laat doorklinken in uw houding en gedrag: dan is het onmogelijk dat de mensen met wie u in gesprek bent, dit niet opmerken en niet waarderen. Op dezelfde wijze zult u op uw beurt de mooie kanten in hen zien en daar profijt van hebben. Want God heeft de mens van nature edelmoedig geschapen. Daarom kan een mens niet onverschillig blijven tegenover goedheid, en kan hij zijn ogen niet blijvend sluiten voor schoonheid. Ook al houdt hij tot op zekere hoogte vol in zijn koppigheid, vanaf een bepaald punt laat hij die los. Laten we daarom voor geen ander beducht of bang zijn; laten we ons hart openhouden voor iedereen, iedereen omarmen en tegenover anderen een ruime menselijkheid aan de dag leggen.

Gevoelens zijn wederkerig. Zoals haat meer haat voortbrengt, zo brengt liefde weer meer liefde voort. Wanneer u mensen respect betoont, waardering geeft en welwillend benadert, mag u hopen dat zij u op dezelfde wijze tegemoet treden. Als u uw hart voor anderen opent, maakt u het mogelijk dat ook anderen hun hart voor u openen. Hardheid en ruwheid drijven mensen van u weg, terwijl mededogen en zachtmoedigheid hen juist naar u toe brengen. Want God heeft de mens van nature edelmoedig geschapen. Als we deze kant van de mens goed weten aan te spreken, kunnen we in de hele wereld verdraagzaamheid, liefde en verbondenheid laten opbloeien. Niemand lijdt daaronder, integendeel, iedereen wint.

Wie denkt dat de problemen in de wereld alleen met politiek, met de inspanningen van staatslieden of met verdragen tussen staten kunnen worden opgelost, vergist zich. Die hebben uiteraard elk hun eigen plaats en belang, maar wat werkelijk telt, is dat groepen met elkaar kunnen versmelten, dat mensen uit verschillende volken, religies en culturen met elkaar in contact kunnen komen. Dat wil zeggen, zoals we steeds benadrukken: we moeten dit vraagstuk bij de mens zelf aanpakken, generaties gaan opleiden die de toekomst gaan omarmen. We hebben het nodig om liefde voor de mens, de gedachte van verdraagzaamheid en het idee van respect voor de ander te verspreiden tot in de haarvaten van de samenleving, en op die manier een beweging van onderop op gang te brengen. Als dat lukt, blijven dialoog, overeenkomsten en wederzijdse uitwisselingen voortbestaan, ook al veranderen de tijden of wisselen regimes. Anders worden activiteiten die met de ene golf meekomen, door de volgende golf gemakkelijk weggevaagd.

De bron van de dialoog

Sommige moslims hebben ongepaste uitspraken gedaan over dialoog en zich verzet tegen dialooginitiatieven. Maar er is niets in dialoog dat in strijd is met de godsdienst. Zowel de edele Koran als de authentieke Sunnah moedigen ons aan om met andere mensen goede betrekkingen te onderhouden. Daarom is de diepste motivatie achter onze inzet voor dialoog niets anders geweest dan onze godsdienst. Bij alle activiteiten die we tot nu toe hebben verricht, hebben we er zorgvuldig op gelet dat we ze verbonden met de fundamentele bronnen van onze godsdienst en daaraan refereerden. We hebben ons verre gehouden van houdingen en gedragingen die we in strijd achten met onze godsdienst, en zijn in dezen onze toevlucht bij God gaan zoeken om geen fout te begaan. We hebben bij elke gelegenheid geprobeerd te laten zien dat de islam aan de kant van vrede en verzoening staat, en dat geweld en terreur zich niet laten rijmen met het moslim-zijn. Het is dus niet mogelijk het idee van dialoog enkel terug te voeren op onze humanistische houdingen of op onze persoonlijke rechtsvinding; integendeel, het is een zaak die nauw verbonden is met de fundamentele bronnen van onze godsdienst.

Een zo belangrijke kwestie als dialoog mag niet overgelaten worden aan de gevoelens, het initiatief of de persoonlijke voorkeur van bepaalde mensen, en ze mag evenmin worden gezien als een louter tijdgebonden kwestie. Want als dat wel zou gebeuren, loopt ze het risico niet duurzaam te zijn. Als de plaats van mensen met een hart voor de mensheid en die openstaan voor dialoog, ooit wordt ingenomen door mensen die hardheid en geweld voorstaan, dan komt ook de dialoog tot stilstand. Maar als we kunnen laten zien dat de dialoog voortkomt uit de bronnen die voor ons bindend zijn, dat ze van religieuze oorsprong is, dat ze beschouwd wordt als onderdeel van Gods geboden, en dat ze steunt op de praktijk van de Profeet ﷺ, dan pas is haar duurzaamheid verzekerd. Niemand heeft dan nog de kracht om een dergelijke opvatting van dialoog te veranderen. Daar hoef je je ook geen zorg meer over te maken. Want het is ondenkbaar dat een moslim die zijn geloof kent, zich hiertegen zou verzetten.

Of deze kwestie op een duurzame en gezonde manier kan worden voortgezet, hangt tevens af van de houding van degenen die op dit gebied actief zijn. Alles wat in naam van de dialoog wordt ondernomen, moet absoluut in overeenstemming zijn met de geest van de religie en er mag zelfs geen concessie worden gedaan aan de details ervan. Anders brengen we onze reputatie in het gedrang en verspelen we ons krediet. Bij de stappen die we zetten, moeten we niet alleen rekening houden met het heden, maar ook met de toekomst. Ook al ontmoeten en praten we met mensen uit verschillende religies en culturen, toch moet iedereen op zijn eigen plek blijven staan en zich presenteren zoals hij is, wat betreft zijn geloof en cultuur. We moeten net zoveel respect hebben voor onze eigen positie als voor die van anderen, zodat we, terwijl we proberen anderen tevreden te stellen, de mensen die hetzelfde geloof delen niet beledigen of van ons vervreemden; en terwijl we nieuwe bruggen slaan met anderen, de bruggen tussen ons en de moslims niet afbreken.

Redelijke en strategische stappen

Hoewel wij dialoog als noodzakelijk beschouwen om vrede en rust in de wereld te brengen, mogen we niet vergeten dat er mensen zijn die hier anders over denken. Zonder tijd te verspillen aan mensen die ons zullen tegenwerken of afwijzen, moeten we vooral in het begin mensen zoeken die onze visie delen en samen met hen verdergaan. We moeten met hen overleggen wat er gedaan kan worden voor het welzijn en het heil van de mensheid, de huidige activiteiten aan hun mening en beoordeling voorleggen en zo de kwesties aan het collectieve bewustzijn toevertrouwen.

Hoezeer we ook spreken over respect voor ieders standpunten en over ruimhartigheid van geweten, we mogen niet uit het oog verliezen dat er zowel in onze eigen kring als onder degenen met wie we in dialoog treden, mensen kunnen zijn die star, onverdraagzaam of radicaal zijn. Daarom moeten we de stappen die we zetten en de projecten die we ondernemen, zorgvuldig plannen. Als bijvoorbeeld deelname aan een gezamenlijke organisatie met bepaalde personen onder één dak kritiek over ons zou afroepen en schade zou toebrengen aan de dialooginitiatieven, dienen we ons te beperken tot meer afgebakende en passende gezamenlijke activiteiten. Elk werk dat we ondernemen, moeten we met zorgvuldig onderzoek naar de haalbaarheid en in overleg met deskundigen aanpakken, wederzijdse brainstormsessies houden en zoveel mogelijk wegen vinden die door brede kringen gunstig worden ontvangen. Enerzijds moeten we in onze intentie zeer oprecht zijn; anderzijds moeten we het werk dat we doen op een redelijke, strategische en wijze manier uitvoeren.

Zoals blijkt, rust er op de schouders van de hedendaagse bruggenbouwers een verantwoordelijkheid die allerminst gering is.

[1]Bediüzzaman, Mektubat, Tweeëntwintigste Brief, Eerste Verhandeling.

[2]Koran, 17:70.

[3]Koran, 95:4.

[4]Bertrand Russell, Bertrand Russell Speaks His Mind, Cleveland: World Publishing Company, 1960.