kapsamlı varlıkların özlerini, mânâlarını ve numunelerini küçücük misalleri hükmünde olan varlıklara yerleştirebilsin.

Evet, hayret verici sanatları ve birer yaratılış harikası olmaları bakımından küçük varlıklar büyüklerden geri değil, çiçekler yıldızlardan aşağı değil, çekirdekler ağaçların gerisinde değildir. Belki kaderin çekirdekteki bir nakşı olan manevî ağaç, kudretin bağdaki bir dokuması olan cisme bürünmüş ağaçtan daha hayret vericidir. Ve insanın yaratılışı, âlemin yaratılışından daha hayret uyandırıcıdır. Nasıl ki bir atomun üstüne esir maddesinin zerreleriyle hikmetli bir Kur’an yazılsa, göklerin yüzündeki yıldızlarla yazılan büyük bir Kur’an’dan daha kıymetli olabilir. Aynen öyle de, çok küçük varlıklar, canlılar var ki, sanat mucizeleri yönünden küllî ve büyük varlıklardan üstündür.

Beşincisi

Daha önceki beyanlarımızda varlıkların yaratılışında görünen sınırsız kolaylığın, son derece çabukluğun, icraatın nihayetsiz süratinin, eşyanın sonsuz kolaylıkla yaratılmasının sırlarını, hikmetlerini bir derece gösterdik. İşte eşyanın şu hadsiz sürat ve kolaylıkla yaratılması, hidayet ehline şöyle kesin bir kanaat verir ki:

Varlıkları yaratan Zât’ın kudretine cennetler baharlar kadar, baharlar bahçeler kadar, bahçeler de çiçekler kadar kolay gelir. مَا خَلْقُكُمْ وَلَا ⁵¹بَعْثُكُمْ إِلَّا كَنَفْسٍ وَاحِدَةٍ sırrıyla, insanlığın haşri ve neşri, bir tek nefsin öldürülüp diriltilmesi gibi kolaydır. إِنْ كَانَتْ إِلَّا صَيْحَةً وَاحِدَةً فَإِذَا هُمْ جَمِيعٌ ⁵²لَدَيْنَا مُحْضَرُونَ ayetinin açık beyanıyla, bütün insanları ölümden sonra diriltmek, istirahat için dağılan bir orduyu bir boru sesiyle toplamak kadar basittir.

İşte şu sınırsız sürat ve sonsuz kolaylık, açıkça, Sâni’in kudretinin mükemmelliğine ve O’nun için her şeyin kolay olduğuna kesin ve şüphesiz bir delildir. Buna rağmen şu sürat ve kolaylık, dalâlet ehlinin nazarında, eşyanın Sâni’in kudretiyle şekillendirilip var edilmesinin –ki vücûb derecesinde kolaydır– bin derece imkânsız olan kendi kendine