Evet, eşyaya ayrı ayrı muntazam suretler vermek, her şeye hayatı ve varlığı için faydalı, lâyık, hususi birer şekil takdir etmek her şeyi kuşatan bir ilimle olur, başka türlü olamaz...

Hem her bir canlıya lâyık tarzda, uygun vakitte, ummadığı yerde rızkını vermek, engin bir ilimle olur. Çünkü rızkı gönderen, rızka muhtaç olanları bilecek, tanıyacak, vaktinden haberdar olacak, onların ihtiyacını anlayacaktır ki rızıklarını lâyık bir tarzda verebilsin.

Hem bütün canlıların, “gizlilik” unvanı altında belli bir kanuna bağlı olan ecelleri, ölümleri kuşatıcı bir ilmi gösteriyor. Çünkü her canlı topluluğunun –gerçi görünüşte tek tek her ferdinin belli bir ecel vakti görünmüyorsa da– iki çizgi arasında sınırlı bir zamanda ecelleri belirlenmiştir. O ecelin gelmesi sırasında, o canlının arkasından vazifesini devam ettirecek olan neticesinin, meyvesinin, çekirdeğinin muhafazası ve taze bir hayata başlangıç yapılması yine o kuşatıcı ilmi gösteriyor.

Hem rahmetin bütün varlıkları kapsayan ve her bir varlığa lâyık şekilde verilen lütufları, engin bir rahmet içinde her şeyi kuşatan bir ilme işaret ediyor. Çünkü mesela canlıların yavrularını sütle besleyen ve yeryüzündeki suya muhtaç bitkilere yağmurla yardım eden, elbette o yavruları tanır, ihtiyaçlarını bilir ve o bitkileri görür, yağmurun onlara lüzumunu anlar, sonra gönderir ve bunun gibi… O’nun rahmetinin hikmetli, inayetli, sonsuz cilveleri, her şeyi kuşatan bir ilmi gösteriyor.

Hem bütün eşyadaki sanatta görülen ihtimam, sanatkârca tasvirler ve hünerli süslemeler engin bir ilmin varlığına delildir. Çünkü binlerce muhtemel vaziyet içinde muntazam, ziynetli, sanatlı ve hikmetli bir vaziyeti seçmek, derin bir ilimle olur. Bütün eşyada bu tarz vaziyetlerin seçilmesi kuşatıcı bir ilmi gösteriyor.

Hem eşyanın benzersiz bir şekilde yaratılması ve yoktan var edilmesindeki tam kolaylık, kusursuz bir ilmi işaret eder. Çünkü bir işte, bir vaziyette kolaylık, ilmin ve maharetin derecesine göredir. Yapan ne kadar çok bilirse o derece kolay yapar.

İşte şu sırdan dolayı, her biri birer sanat mucizesi olan varlıklara bakıyoruz ki, hayret verici derecede bir kolaylıkla, zahmetsiz, sıkıntısız, kısa bir zamanda fakat mucizevî bir şekilde var ediliyorlar. Demek, sınırsız bir ilim var ki, sonsuz kolaylıkla yapılıyorlar…