ve kendine muhterem bir misafir, sevgili bir muhatap kabul eden o Mâlikü’l-mülk-ü Zülcelâl’den başka biri, o mülkte tasarruf edip insana efendi olabilsin?

Dördüncü Fıkra: صَنْعَتُهُ فِي ذَاكَ... الخ ifadesidir. Meali şudur: Sâni-i Zülcelâl’in şu büyük âlemdeki sanatı o derece mânidardır ki, o sanat bir kitap şeklinde görünüp kâinatı muazzam bir eser hükmüne getirdiğinden, insan aklı hakiki ilim ve hikmet kütüphanesini ondan aldı ve ona göre yazdı. Ve o hikmet kitabı, o derece hakikatle bağlı ve hakikatten yardım alıyor ki, büyük Kitab-ı Mübîn’in bir nüshası olan Kur’an-ı Hakîm şeklinde ilan edildi.

Hem nasıl ki Cenâb-ı Hakk’ın kâinattaki sanatı, kusursuz intizamından bir kitap şekline girdi. O sanatın insandaki boyası ve hikmet nakışları da hitap çiçeği açtı. Yani o sanat o derece mânidar, hassas ve güzeldir ki, o canlı makinedeki donanımı fonograf³² gibi nutka getirdi, konuşturdu. Ve insana ahsen-i takvim³³ suretinde öyle bir Rabbanî boya vurdu ki, o maddi, cismanî, cansız kafada manevî, gaybî, canlı olan beyan ve hitap çiçeği açıldı. Ve insanın kafasındaki o konuşma ve beyan kabiliyetine o kadar yüce bir donanım ve meyil verdi ki, onu Sultan-ı Ezelî’ye muhatap olacak bir makamda geliştirdi, yükseltti. Yani insanın yaradılışındaki Rabbanî boya, ilahî hitap çiçeği açtı. Hiç mümkün müdür ki, kitap derecesinde muntazam bütün varlıklardaki sanata ve hitap makamına ulaşan insandaki o boyaya Vahid-i Ehad’dan başkası karışabilsin? Hâşâ!...

Beşinci Fıkra: قُدْرَتُهُ فِي ذَاكَ... الخ cümlesidir. Meali şudur: Cenâb-ı Hakk’ın kudreti, şu koca âlemde rubûbiyetinin haşmetini gösteriyor; rahmeti ise küçük âlem olan insanda nimetleri tanzim ediyor. Yani Sâni’in kudreti, sonsuz büyüklüğü ve celâli noktasında kâinatı öyle muhteşem bir saray şeklinde var etmiştir ki, güneşi büyük bir elektrik lambası.. ayı kandil.. yıldızları mum meyveleriyle birer yaldız, elektrik kaynağı.. yeryüzünü bir sofra, bir tarla, bir bahçe, bir kilim.. ve dağları birer mahzen, birer direk, birer kale hükmüne sokmuş, bunun gibi bütün eşyayı büyük bir ölçekte o büyük saraya gerekli şeyler haline