mânâlara kendi diliyle lafız giydirse daha faydalı olmaz mı?”

Cevap: Kur’an’daki ve Resûl-u Ekrem’in tesbihatındaki ifadeler cansız elbiseler değil, vücudun canlı cildi gibidir, belki zamanla cilt olmuştur. Elbise değiştirilir, fakat cilt değişse vücuda zararlıdır. Namaz ve ezandaki gibi mübarek sözler, örfî⁸⁴ mânâlarına has isim ve nam olmuştur. Bu ise değiştirilmez.

Ben kendi nefsimde tecrübe ettiğim bir hali çok defa araştırdım, hakikat olduğunu gördüm. O hal şudur: İhlâs sûresini arife günlerinde yüzer defa okuyordum.⁸⁵ Gördüm ki, bendeki manevî duyguların bir kısmı, birkaç defada gıdasını alır, sonra vazgeçer, durur. Akıl gibi bir kısım da bir zaman mânâ tarafına yönelir, hissesini alır, sonra o da durur. Ve kalb gibi bir kısım latifeler, manevî zevke vesile bazı mânâlardan hissesini alır, ardından o da susar ve bunun gibi… Git gide, o tekrarda yalnız bir kısım latifeler kalır ki, onlar pek geç usanıyor, hisse almaya devam ediyor, artık mânâya ve araştırmaya hiç ihtiyaç bırakmıyor. Gaflet akla, tefekkür kabiliyetine zarar verirken onlara vermiyor. Lafzın, tatmin edici ifadelerin bulunduğu kısa bir mealiyle has isim oldukları örfî mânâ onlara kâfi geliyor. Eğer o sırada mânâyı düşünse zararlı bir usanç verir. O gıdasını almaya devam eden latifeler, öğrenmeye ve anlamaya muhtaç değildir; belki hatırlamaya, yönelmeye ve teşvike ihtiyaç duyar. O cilt hükmündeki sözler onlara kâfi geliyor ve mânâ vazifesi görüyor. Bilhassa Arapça ifadelerle, Allah kelâmı ve ilahî beyan olduğunu hatırlatmakla daimî bir feyze vesiledir.

İşte kendi tecrübe ettiğim şu hal gösteriyor ki, ezan, namaz tesbihatı ve her vakit tekrar edilen Fâtiha ve İhlâs sûreleri gibi hakikatleri başka bir lisanla ifade etmek çok zararlıdır. Çünkü daimî kaynak olan ilahî ve nebevî lafızlar kaybolduktan sonra, o sürekli beslenen latifelerin daimî hisseleri de yok olur. Hem her harfin en az on sevabı ziyan olduğundan ve daimî huzur herkes için namaz boyunca devam etmediğinden, insanların tercüme vasıtasıyla gaflet içindeki tabirlerinin ruha karanlıklar vermek gibi zararları vardır.

Evet, İmam-ı Âzam şöyle demiş: “⁸⁶لٓا إِلٰهَ إِلَّا اللّٰهُ tevhidin alâmeti ve