mektuba hadsiz vahdaniyet mührü basılmıştır. Her bir mektubun, kelimeleri adedince kâtibini bildiren ehadiyet mühürleri taşıdığına işaret eder.

Dördüncü İşaret .................................................................................... 441

Ferd isminin güneş gibi aşikâr büyük tecellisini gayet makul bir şekilde ve sonsuz kolaylıkla kabul ettiren, şirkin muhal ve akıldan son derece uzak olduğunu gösteren delillerden üç tanesini bildirir.

Birincisi: Ferd olan Cenâb-ı Hakk’ın sınırsız kudreti için en büyük şeyi yaratmanın, en küçük şeyi var etmek gibi kolay ve zahmetsiz olduğunu; O’nun bir baharı bir çiçek kadar, bir ağacı bir meyve kadar rahatça yaratıp idare ettiğini gösterir. Bu yaratma keyfiyeti eğer çeşitli sebeplere verilirse, vahdetten kesrete girileceği için en küçük şeyin var edilmesinin, en büyük şeyin meydana gelişi gibi çok masraflı, çok zor, çok zahmetli olacağını temsillerle ispat eder.

İkincisi: Varlıkların iki şekilde, ya “ibdâ’ (yoktan var etme) ve ihtirâ’ (benzersiz bir şekilde yaratma)” suretiyle yoktan var edildiğini veyahut inşa ve terkip suretiyle var olan unsurlardan ve eşyadan toplanarak yaratıldığını bildirir. Bu iki şekilde de, eşyanın yaratılışı Ferd ve Vahid Zât’a verilmez de sebeplerden istenirse, sonsuz derece zor, zahmetli ve akıl dışı olacağını, belki de pek çok muhali netice vereceğini gösterir. Eğer yaratılış ferdiyet cilvesine ve ehadiyet sırrına bağlanırsa; bir kibrit çakar gibi, O’nun, eserleriyle büyüklüğü anlaşılan sınırsız kudretiyle, hiçten, yoktan var etmek veyahut var olan unsurlardan ve eşyadan toplamak suretiyle ilminin aynasındaki belli ilmî kalıplarla, eşyayı hadsiz derece kolaylıkla yarattığı görülecektir.

Üçüncüsü: Her şeyin yaratılışı eğer bir Ferd ve Vahid Zât’a verilirse bir tek şey gibi kolay olacağını, eğer sebeplere ve tabiata atfedilirse bir tek şeyin varlığını izah etmenin bütün eşyanınki kadar zor olacağını üç şirin temsille izah eder:

Birinci Temsil: Bin askerin vazifeleri ve idaresi bir subaya havale edilse ve bir asker de on subayın idaresine verilse, bin askerin idaresinin ne kadar kolay, bir askerin idaresinin ise ne kadar zor olacağını gösterir.