içtihat ilmini öğrenmeye başladığı vakit, bir kibrit hükmüne geçen kabiliyeti “nurun âlâ nur” (nur üstüne nur) sırrına erişir ve o insan kısa zamanda müçtehit olurdu.

Fakat asrımızda, Avrupa medeniyetinin tahakkümüyle, her şeyi sebeplere bağlayan tabiatçı felsefenin hücumu ve hayat şartlarının ağırlaşmasıyla fikirler ve kalbler dağılmış, himmet ve inayet bölünmüştür. Zihinler maneviyata karşı yabancılaşmıştır. İşte bu yüzden, zamanımızda bir insan, dört yaşında Kur’an’ı hıfzedip âlimlerle münazarada bulunan Süfyan ibni Uyeyne gibi bir müçtehidin zekâsına sahip olsa bile, Süfyan’ın içtihat ilmini kazandığı süreye nispeten, on kat daha fazla zamana muhtaçtır. Süfyan içtihadı on senede tahsil etmişse, bugün bir insanın yüz seneye ihtiyacı vardır. Çünkü Süfyan’ın fıtrî tahsili, iyi ile kötüyü fark edebildiği yaştan başlamıştır. O zât her şeyden ders almış, kabiliyetleri yavaş yavaş hazırlanmış, nurlanmış ve bir kibrit hükmüne geçmiştir. Onun bu zamandaki bir emsalinin ise zihni felsefede boğulmuş, aklı siyasete dalmış, kalbi dünya hayatıyla sersemlemiş ve kabiliyetleri içtihattan uzaklaşmıştır. Bu asrın ilimleriyle meşguliyeti derecesinde kabiliyetleri şer’i içtihada yabancılaşmış ve o insan tabii ilimlerdeki ihtisası ölçüsünde içtihatta geri kalmıştır. Bu yüzden, “Ben de Süfyan ibni Uyeyne kadar zekiyim, niçin ona yetişemiyorum?” diyemez, demeye hakkı yoktur ve ona yetişemez.

Dördüncü Mâni

Nasıl ki bir cisimde, büyüyüp gelişmeye meyil bulunur. O meyil, içten geldiği zaman vücut ve cisim için bir gelişmedir. Fakat eğer dışarıdan zorla gelirse vücudun cildini yırtar ve onu tahrip eder; gelişme değildir. Aynen öyle de, İslamiyet dairesine selef-i salihîn gibi, kâmil takva kapısından ve dinin kesin emirlerine uymak suretiyle girenlerde ilerleme meyli ve içtihat niyeti bulunursa, bu bir kemâldir, mükemmelleşmedir. Dinin kesin emirlerini terk eden, dünya hayatını ahirete tercih eden ve maddeci felsefeye karışanlarda ise o meyil ve içtihat niyeti İslamiyet’in gövdesini yıkmaya ve boynundaki şeriat zincirini çıkarmaya sebep olur.