çeşit, tabaka tabaka insanlara hitap ediyor, ders veriyor. Elbette o çeşitli anlayışlara göre farklı mânâları içerip onları kastedecek, onlara işaret edecektir. Evet, İşarâtü’l İ’caz’da Kur’an’ın böyle çeşitli mânâları sarf ve nahiv¹¹⁰ ilimlerinin kaideleriyle, beyan ve mânâ ilimlerinin düsturlarıyla, belâgat ilminin kanunlarıyla ispatlanmıştır. Bununla beraber, Arapça ve dinî esaslar bakımından doğru olmak şartıyla; mânâ ilmince makbul, beyan ilmince münasip ve belâgatçe güzel olan bütün yönleri ve mânâları, müçtehitlerin, tefsircilerin, usûl ve fıkıh âlimlerinin ittifakıyla ve bu husustaki farklı fikirlerin şahitliğiyle Kur’an’ın mânâlarındandırlar. O mânâlara, derecelerine göre birer işaret konulmuştur. Bu işaretler ya sözledir ya da manevîdir. Manevî olanlarda sözün başı ve sonu arasındaki ahenk, öncesi ve sonrasıyla bulunduğu mevki veya başka bir ayetten bir emare o mânâya işaret edebilir. Bazıları yirmi, otuz, kırk, altmış, hatta seksen cilt olan yüz binlerce tefsir,¹¹¹ Kur’an’ın beyanındaki kuşatıcılığa ve harikalığa kesin, apaçık birer delildir. Her neyse... Burada her bir mânâya işaret eden emareleri kanunlarıyla, kaideleriyle göstersek söz çok uzar. Onun için kısa kesip meseleyi kısmen İşarâtü’l İ’caz’a havale ediyoruz.

İkinci Lem’a

Kur’an’ın mânâsındaki harika kuşatıcılık ve kapsayıcılıktır.

Evet, Kur’an bütün müçtehitlerin kaynaklarını, ariflerin zevklerini, hak yolcularının meşreplerini, kâmil zâtların yollarını ve hakikati delilleriyle bilen zâtların mezheplerini mânâ hazinelerinden ihsan etmekle beraber, onlara daima rehber olmuş, mânen yükselişlerinde yol göstermiştir. Kur’an’ın tükenmez hazinesiyle yollarını aydınlattığı, bütün o zâtların doğruladıkları ve üzerinde birleştikleri apaçık bir hakikattir.

Üçüncü Lem’a

Kur’an’ın ilmindeki harika kuşatıcılık ve kapsayıcılıktır.

Evet, Kur’an şeriatın, hakikatin ve tarikatların çeşitli, sayısız ilimlerini kendi ilim denizinden akıttığı gibi, mümkinat dairesinin hakiki hikmetini, vücûb dairesinin hakiki ilimlerini ve ahiret âlemine ait sırlı bilgileri de o denizden muntazam bir şekilde, çokça akıtır. Bu lem’aya