Soru: Ülkemizde ve benzer şartların hüküm sürdüğü coğrafyalarda iç çatışmalar, toplumsal kamplaşmalar ve siyasi krizler bir türlü sona ermiyor. Bu kısır döngüden kurtulmak için neler yapılmalıdır?
Cevap: Öncelikle, soruda işaret edilen problemlerin sadece Türkiye’ye mahsus olmadığını belirtmek gerekir. Dünyanın farklı coğrafyalarına baktığımızda benzeri hâdiselerin pek çok yerde yaşandığını görmekteyiz. Yakın geçmişte Irak, Suriye, Lübnan ve Mısır gibi bölge ülkeleri de bir türlü tearuz ve tesakutlar ağından kurtulamamışlardır.
Küçük veya büyük ölçekte benzer problemler hemen her ülkede görülür. Çatışmalar, başkaldırılar ve isyanlar, toplum hayatında zaman zaman karşılaşabilecek vakalardandır. Ne var ki bu tür hâdiselerin sonuçları her ülkede aynı olmaz. Devlet yapısı sağlam, kurumları güçlü, hukuku işleyen ve demokratik kültürü yerleşmiş ülkeler krizlerle daha rahat başa çıkabilirken, bu vasıflardan mahrum olanlarda benzer sorunlar ağır yıkımlara yol açabilir. Çünkü bu ülkelerin krizler karşısındaki mukavemeti daha yüksektir. Bu durumu, sağlıklı bir bünyenin virüs ve bakterilerle mücadele ederek onları etkisiz hâle getirmesine benzetebiliriz. Buna karşılık bünye zayıf düşmüşse en basit hastalıklar bile ciddi sonuçlara yol açabilir.
Burada güç derken, sadece askerî veya iktisadî gücü kastetmiyoruz. Zira bu alanlarda güçlü olan devletler de zaman zaman çok ciddi yanlışlar yapabilirler. Ellerindeki imkânlar, onları akıl, hukuk ve diplomasinin sunduğu fırsatlardan yeterince istifade etmekten alıkoyabilir. Ülke içindeki veya dışındaki problemler karşısında isabetsiz stratejiler geliştirebilir ve çözümü kaba kuvvete başvurmakta arayabilirler. Hele kin, öfke ve intikam hisleri devreye girmişse, atacakları adımların ne getirip ne götüreceğini yeterince hesap edemez; hem kendi toplumları hem de insanlık için telafisi güç sonuçlara sebebiyet verebilirler.
Öte yandan hukukun ve demokrasinin değer görmediği otoriter rejimler, iç karışıklıkları ve toplumsal hareketleri genellikle antidemokratik yöntemlerle bastırmaya çalışırlar. Muhaliflere karşı orantısız güç kullanmaktan çekinmez, zindana attıkları insanlara işkence ve kötü muamelede bulunarak muhalefeti sindirmeye çalışırlar. Gerektiğinde vatandaşlarının canına kıyabilir, büyük katliamlar yapabilirler. Çünkü onları sınırlayan ne güçlü bir hukuk sistemi ne de sağlam bir değerler manzumesi vardır. Dolayısıyla istibdadın hüküm sürdüğü bu tür ülkelerde zulüm, baskı ve insan hakları ihlalleri sıklıkla görülür. Buna bir de hak arama kültürü gelişmemiş, nasıl hareket edeceğini bilemeyen ve eğitim seviyesi düşük kitleler eklenince, müstebit rejimlerin baskı ve zulümleri daha da artar. İnsanlar korkup sindikçe, yöneticiler bunu kendi güçlerinin bir göstergesi olarak görürler; baskının dozunu yükseltirler, ve toplum üzerindeki tahakkümlerini ağırlaştırırlar.
Böyle toplumlarda dini, siyasi ve etnik farklılıklar ciddi şekilde belirgin hâle getirilir. Sürekli sun’î ayrılıklar üretilir, ayrışma ve çözülmeler körüklenir. Toplumun farklı kesimleri birbirine güvenmez; herkes karşısındakine şüpheyle bakar. İnsanlar en masum faaliyetlerde bile bir art niyet arar, komplocu mülahazalar giderek yaygınlaşır. Toplum farklı gruplara bölünür; kimse bir başkasının yaptığını beğenmez. Bu gruplar aynı masa etrafında bir araya gelemez, ortak meseleleri konuşup sağlıklı bir zeminde buluşamazlar.
Maalesef birkaç asırdır bizim ülkemizin genel tablosu da bundan farklı değildir. Değişik kesimler sürekli karşı karşıya getirilmiş, birbirine düşürülmüştür. Böylece ortak değerler etrafında buluşma zemini ortadan kaldırılmıştır. Bu yüzden vuruşmalar ve sürtüşmeler hiç eksik olmamış, bu tearuz ve tesakutlar ağı içinde bize ait pek çok değer de heder olup gitmiştir. Böylesine derin yaraların kısa zamanda sarılıp tedavi edilmesi kolay değildir. Bunun için uzun vadeli bir ıslah ve ihya seferberliğine ihtiyaç vardır. Toplumun kendi millî ve dinî değerleri, ruh ve mânâ kökleri etrafında yeniden şekillenmesi gerekir. Böyle bir inşa sürecinde yuva kendisine düşen vazifeyi yapacak, mektep bu hedef doğrultusunda bir müfredat geliştirecek, mabet de toplumun manevî hayatının ihyasına katkıda bulunacaktır.
Bu tür müstebit rejimler, güçlü olduklarını ve her şeyi kontrol altında tuttuklarını zannederler. Hâlbuki onlar, bozuk ve kaygan bir zemin üzerine inşa edilmiş binalar gibidirler. Dışarıdan bakıldığında heybetli ve güçlü görünseler de aslında oldukça kırılgan bir yapıya sahiptirler. Toplum üzerinde büyük baskılar kurarak her türlü muhalif sesi kısmaya çalışırlar. Ne var ki sağlam bir meşruiyet ve hukuki zemine dayanmadıkları için beklenmedik bir gelişme veya orta şiddette bir kriz dengelerini altüst etmeye yetebilir.
Baskıcı rejimlerde iktidarı elinde tutan oligarşik azınlıklar demokratik değerlere sıcak bakmazlar. Böyle ülkelere bir şekilde demokrasi gelse bile bu yönetim anlayışını benimsemeleri kolay olmaz. Çünkü muktedir menfaat grupları halkın temel hak ve hürriyetlerine kavuşmasını, devlet imkânlarından adil bir şekilde istifade etmesini istemezler. Onlar olası hukuk ortamında, kurdukları imtiyaz düzeninin sarsılacağını ve ellerindeki ayrıcalıkları kaybedecekleri korkusunu yaşarlar. Devletin sunduğu imkânları kendi dar çevrelerinde paylaşırken geniş halk kesimlerini bunlardan mahrum bırakırlar. İnsanların fakr u zaruret içinde yaşamalarını ve yalnızca kendi dertleriyle meşgul olmalarını isterler. Kendi nüfuz alanlarını sürekli genişletmeye çalışırken, halkın hareket imkânlarını da mümkün olduğunca kısıtlarlar. Esasen Türkiye'nin yakın dönem tecrübesi de bu tablodan bütünüyle farklı değildir.
Ne var ki adil olmayan bu tür sistemlerin uzun süre ayakta kalabilmesi kolay değildir. Çünkü uygulanan baskılar ve çiğnenen haklar zamanla geniş bir gayr-i memnunlar kitlesi oluşturur; bunların sayısı da her geçen gün artar. Adalet duygusunun sürekli rencide edildiği, temel hak ve hürriyetlerin sistemli şekilde ihlal edildiği bir yerde toplumsal huzur ve istikrarı korumak mümkün değildir. Bu sebeple zulüm ve zorbalık üzerine bina edilen düzenler, dışarıdan ne kadar güçlü görünürse görünsün, kendi bünyelerinde çözülmeye yol açan dinamikleri taşır. Evet, hukuk ve demokrasinin sağlam temellere oturmadığı ülkelerde normal şartlarda kolaylıkla yönetilebilecek hâdiseler bile büyük toplumsal ve siyasî krizlere dönüşebilir. Ülkemiz başta olmak üzere Suriye, Irak ve Mısır'ın yakın tarihinde bunun pek çok misali görülmüştür. Mesela Türkiye'de 1960’lı yıllardan itibaren belli aralıklarla bir askerî müdahale veya darbe meydana gelmiştir. Her gelen, kendinden önce kurulan düzeni değiştirmeye çalışmıştır. Fakat bütün bu müdahale ve değişimlere rağmen toplumun kendi değerleriyle ayakta durmasına ve hür iradesiyle kendisini ifade etmesine fırsat verilmemiştir. “Egemenlik bilâ kayd u şart milletindir.” sözü büyük ölçüde kâğıt üzerinde kalmış, milletin haysiyeti, onuru ve iradesi defalarca rencide edilmiştir.
Bu tür problemlerin üstesinden gelebilmenin yolu, hukuka ve demokratik değerlere dayalı bir sistem inşa edebilmektir. Hiç şüphesiz demokrasi de zaman içinde gelişen ve olgunlaşan bir yönetim modelidir. Bugün dünyada farklı demokrasi uygulamaları bulunmaktadır. Mevcut sistem, insanların maddî-mânevî, dünyevî-uhrevî, cismanî-ruhî bütün ihtiyaçlarını daha iyi karşılayacak şekilde geliştirilebilir ve zenginleştirilebilir. Öyle bir hukuk ve hürriyet zemini oluşturulabilir ki herkes kendisini rahatça ifade etme imkânı bulur. İnsanlar birbirlerinin hayat tarzından rahatsızlık duymazlar. Başı açık olan örtülüyü, örtülü olan da başı açığı tabiî karşılar. Namaz kılan kılmayanı, kılmayan da namaz kılanı yadırgamaz. Hiç kimse inancı, düşüncesi veya yaşayışı sebebiyle baskıya maruz bırakılmaz ve istemediği bir hayat tarzını benimsemeye zorlanmaz. İnsanlar birbirlerini oldukları gibi kabul eder, farklılıklarını koruyarak bir arada yaşamanın yollarını öğrenirler. Esasen demokrasi ve cumhuriyet birer hazım sistemidir. Burada asıl problem farklılıkların varlığı değil, onları hazmedemeyen dar ufuklu ve bencil anlayışlardır.
Not: Bu yazı, 7 Mart 2006 tarihinde yapılan sohbetten hazırlanmıştır.