Günümüzde birçok insan, iç dünyasıyla dışa yansıyan veçhesi arasında ikilik yaşamaktan kurtulamıyor. İç dünyasını gerektiği ölçüde imar edemese de dışarıya kusursuz bir insan görüntüsü vermeye çalışıyor. Ferdî veya ailevî hayatındaki eksiklik ve zaaflarını sosyal hayatta ustalıkla gizleyebiliyor. Hatta bazen bu tür yapmacık tavırlarını, “İslâm’ı güzel temsil etmemiz lazım.” düşüncesiyle haklı göstermeye çalışıyor. Hâlbuki Müslüman olarak bize düşen, İslâm’ı hakkıyla temsil eden insanlar olmak ve İslâm’ın güzelliklerini hâl ve hareketlerimizle ortaya koymaktır. Bunun yolu ise en başta iç ve dış âlemlerimiz arasındaki ikiliği ortadan kaldırmaktan geçer. Hz. Mevlânâ’ya nispet edilen ifadeyle ya olduğumuz gibi görünmeli ya da göründüğümüz gibi olmalıyız. Dolayısıyla önce kendi iç dünyamızı ıslah etmeli, eğri büğrü yanlarımızı düzeltmeli ve istikamet üzere bir hayat yaşamaya çalışmalı, sonra başkalarına örnek olmalıyız.
Bunun hayata geçirilmesi temelde sağlam bir imana ve derin bir kulluk şuuruna bağlıdır. İman kalbde kök saldığında onun etkileri tabiî olarak tavır ve davranışlarda da görülür. Hele insan ihsan ufkuna ulaşıp her an Allah tarafından görüldüğünün şuuruyla yaşamaya başlar, iyi davranışlarının mükafatı, yaptığı yanlışlık ve haksızlıkların bir cezası olacağı duygusunu hayatına mâl ederse davranışları da kendiliğinden istikamet kazanır. Kulluk şuurunu tabiatının bir yanı hâline getirmiş bir insanın aile hayatı, komşuluk ilişkileri ve sosyal münasebetleri de güzelleşir. Dolayısıyla asıl önemli olan, kalb hayatımızın, duygu ve düşünce dünyamızın ıslah edilmesidir.
Zaten “ahlak” dediğimiz şey de temrin ve tekrarlarla içselleştirerek tabiatımızın ayrılmaz bir parçası hâline getirdiğimiz davranışlardan ibaret değil midir? İnsan başlangıçta bazı güzel hasletleri tabiatına mâl etme noktasında zorlanabilir. Bunun için kişinin iradesinin hakkını vermesi, ciddi bir ceht ve gayret ortaya koyması gerekir. Zamanla bu davranışlar karakterinin ayrılmaz bir parçası hâline gelir ve kişi artık bunları düşünmeden, planlamadan tabiî şekilde sergiler. İşte gerçek ahlak da budur. Buna karşılık insan, henüz tabiatına mâl edemediği güzel davranışları sırf başkalarının nazarında değer kazanmak için sergiliyorsa, burada riya tehlikesi ortaya çıkar. Böyle bir kimse, arzu ettiği güzel vasıfları henüz ahlak hâline getirememiş ve ihlas ufkuna ulaşamamış demektir.
Konuyla ilgili Bediüzzaman’ın şu tespiti fevkalâde dikkat çekicidir: “Niyet bir cihetle fıtrî ahvâlin ölümüdür. Mesela, tevazua niyet onu ifsat eder; tekebbüre niyet onu izale eder.”[1] Aynı ölçüyü diğer güzel hasletlere de uygulayabiliriz. Mesela bir insanın, henüz tabiatına mâl edemediği hâlde samimi ve vefalı görünmeye çalışması, samimiyet ve vefayı zedeler. Başkalarının nazarında iyi ve örnek bir insan olarak görülme düşüncesiyle sergilenen davranışlar da ihlası yaralar. Esas olan, kulluğa ve güzel ahlaka ait bu vasıfların tabiatın ayrılmaz bir parçası hâline gelmesi ve zamanla düşünmeden, planlamadan kendiliğinden sâdır olmasıdır. Bunun yolu, güzel davranışları tekrar ede ede karakterimizin bir parçası hâline getirmektir.
Bununla birlikte dinin emir ve yasaklarına riayet etme noktasında iradenin devreye girmesi kaçınılmazdır. Bir Müslüman, iç dünyasında ne tür duygular yaşarsa yaşasın, haramlardan uzak durmak ve ibadetlerini yerine getirmekle mükelleftir. Abdest, namaz, oruç gibi ibadetlerde arzu edilen ihlas seviyesine henüz ulaşamamış olması, zaman zaman riya ile mücadele etmesi veya ibadetlerden beklediği manevî hazzı alamaması, ibadetleri terk etmesine mazeret olamaz. Ona düşen, kulluk vazifelerini ciddi bir sorumluluk şuuru içinde yerine getirmektir. Elbette ideal olan, kalbi masivadan arındırarak ibadetleri tam bir ihlasla eda edebilmektir. Fakat bu, zamanla kazanılan bir seviye olup sürekli azim, gayretve ceht ister.
Kalbin amelleri diyebileceğimiz hususlarda fıtrîlik esas olmalıdır. Samimiyet, vefa, sadakat, tevazu ve ihlas gibi güzel hasletlerin merkezi kalbdir. Bunlar kalbde kök salmadan davranışlara yansıtılmaya çalışıldığında samimiyet zedelenir ve riya tehlikesi baş gösterir. Aynı şekilde riya, süm’a, ucub, gurur, fahir ve kibir gibi kötü hasletlerin kaynağı da kalbdir. Bu sebeple sırf kibirli görünmemek için yapmacık bir tevazu sergilemek de farklı bir riya biçimidir. Mümine düşen vazife, insanların nazarında iyi görünmeye çalışmak değil, kalbini ıslah etmek ve iç dünyasını güzelleştirmek suretiyle Allah katında makbul bir kul olmaktır.
Evet, amelde riyadan kurtulmanın yolu, imanda derinleşmek, imanı salih amellerle takviye etmek ve ameli zamanla tabiatına mâl etmektir. İnsan bu konuda öyle bir kıvam kazanmalıdır ki Allah rızasının dışında bir mülâhaza kalbine iliştiğinde vicdanı bundan hemen rahatsız olmalı ve böyle bir mülâhazaya karşı tavır almalıdır. Mesela namaz esnasında farkına varmadan dünyevî düşüncelere dalacak olsa bunu fark ettiği anda iç dünyasında tabiî bir rahatsızlık belirmelidir. Bu rahatsızlık bazen gayr-i iradielini veya ayağını oynatmasına, omuzlarını silkelemesine ya da başını sallamasına sebep olabilir. Bunlar, iç dünyadaki tepkinin dışa yansımalarıdır. Fakat aynı hareketleri iç dünyasında böyle bir hâl yaşamadan sırf başkalarını taklit ederek yapmak riya olur; hele bunları derin bir kulluk hâlinin tezahürü gibi göstermeye çalışmak, katmerli bir riyadır.
İnsan, ibadetlerini iç dünyasıyla uyum içinde eda etmeli, ibadetlerinde iç-dış bütünlüğüne aykırı tavırlardan uzak durmalıdır. Mesela bazı kimseler namazda okudukları âyetlerin tesiriyle gözyaşlarına boğulabilir veya bir âyetin ifade ettiği hakikatleri bütün benliklerine duyurabilmek için onu tekrar tekrar okuyabilirler. Böyle bir derinliği yaşamayan bir kimsenin aynı tavırları iradî olarak taklit etmesi doğru değildir. Çünkü namazın şartları ve rükünleri Sahib-i Şeriat tarafından belirlenmiştir. İnsanın iradesiyle bunlara muhalif bir davranışta bulunması namazın ruhuna uygun düşmez. Fakat iradeyi aşan ağlama, inleme, sesini yükseltme gibi hâllerde kişi mazur sayılır.
Burada şu hususu da ifade etmek gerekir ki insanlarla kurulan münasebetlerde gösterilen incelik, kullanılan nezaket ifadeleri, tevazu gösterileri veya yapılan iltifatlar her zaman kişinin iç dünyasının birebir yansıması olmayabilir. Bununla birlikte toplumun ortak kültürünün ve görgü kurallarının bir parçası hâline gelmiş bu tür davranışları tamamen terk etmek, muhataplar tarafından yadırganabilir; beklenti içinde olan kimseleri hayal kırıklığına uğratabilir veya İslâm’ın nezaket ve zarafet anlayışının olumsuz temsil edilmesine yol açabilir. Bu yönüyle söz konusu tavır ve davranışlar, topluma karşı yerine getirilmesi gereken bir sorumluluk olarak görülebilir. Bunları, insanların takdir ve beğenisini kazanmak maksadıyla sergilenen yapmacık tavırlarla aynı kategoride değerlendirmek doğru değildir; zaten o niyetle de yapmamak gerekir. Bununla birlikte mümin, bu noktada bile nefsine güvenmemeli; kalbiyle dili, içiyle dışı arasında tam bir uyum yakalamaya çalışmalı ve Allah’ın bu konuda kendisini hesaba çekebileceği endişesini hiçbir zaman göz ardı etmemelidir.
Netice itibarıyla müminin asıl hedefi, insanların nazarında iyi görünmek değil, Allah katında doğru, samimi ve müstakim bir kul olabilmektir. İç dünyasıyla dışa yansıyan hâli arasında tam bir uyum kurabilen insanın temsil derdi taşımasına gerek kalmaz, çünkü onun hâli zaten en güçlü temsil olur. Hakiki ihlas, iç dünyada karşılığı bulunmayan yapmacık tavırlarda değil; imanla yoğrulmuş, Allah rızası etrafında şekillenmiş ve zamanla fıtratın ayrılmaz bir parçası hâline gelmiş kulluk hayatında kendini gösterir.
[1] Bediüzzaman, Mesnevî-i Nuriye s.185 (Şemme).