Soru: Bâtıl üzere yaşadığı hâlde kendini ehl-i hak görme veya kibre gömüldüğü hâlde kendini mütevazi bilme gibi şeytanın tuzaklarına düşmemek için yapılması ve sakınılması gereken hususlar nelerdir?
Cevap: Şeytan’ın kendine vazife bildiği ana işi, insanları hak yoldan çıkarmaktır ve o, bunun için çok farklı yöntem ve sebepleri kullanır, ayak oyunları yapar. Konunun izahına geçmeden evvel şunu ifade etmek gerekir: Şerlerin (kötülüklerin) yaratılması mevzusunda şeytana tesir-i hakikî verilmemelidir. Çünkü o, kötülüğü meydana getirecek müstakil bir yaratma gücüne sahip değildir. Nitekim Kur’ân-ı Kerim kötülüklerin işlenmesinde şeytanın rolünü ifade ederken onu üzerinde durup açıklamaya çalışacağımız üzere “müsevvil, müzeyyin (kötü fiilleri güzel gösteren, gözlerinde kötülükleri süsleyen)” olarak nitelendirir.
Şeytanın Tesvîl ve Tezyîni (Kötülükleri Güzel Gösterip İnsanı Aldatması)
Kur’ân’da, hak kendilerine apaçık belli olduktan sonra gerisin geriye dönenlerden söz ederken, الشَّيْطَانُ سَوَّلَ لَهُمْ وَأَمْلَىٰ لَهُمْ “Şeytan onlara tesvîl yaptı (yaptıklarını hoş gösterdi) ve onları uzun emellere sürükledi.” [1] buyrulur. Başka bir âyette ise şeytanın insanların yaptıkları kötü işleri süsleyip cazip gösterdiği ifade edilir: وَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطَانُ أَعْمَالَهُمْ فَصَدَّهُمْ عَنِ السَّبِيلِ “Şeytan onlara yaptıklarını süslü gösterdi ve onları doğru yoldan alıkoydu.”[2]
Görüldüğü üzere şeytanın yaptığı; kötülüğü yaratmak veya insanı ona mecbur etmek değil; onu allayıp pullayarak insanın gözünde cazip hâle getirmek, yanlış düşüncelerle olduğundan farklı göstermek, birtakım kuruntu ve beklentilerini kullanarak insanı kötülüğe teşvik etmektir.
Kur’ân, şeytanın insan üzerindeki tesirinin sınırını yine onun ağzından son derece açık bir şekilde ortaya koyar. Kıyamet günü şeytan, kendi sınırlarını kendisine uyanlara şöyle anlatacaktır: وَمَا كَانَ لِيَ عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطَانٍ إِلَّا أَنْ دَعَوْتُكُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِي فَلَا تَلُومُونِي وَلُومُوا أَنْفُسَكُمْ “Benim sizin üzerinizde hiçbir zorlayıcı gücüm yoktu. Ben sadece sizi çağırdım, siz de benim çağrıma uydunuz. Beni kınamayın, kendinizi kınayın.”[3] Demek ki şeytan insana vesvese verir, kötülüğü süsleyip güzel gösterir, onu şerre teşvik eder fakat iradesini elinden alarak günaha zorlayamaz. Tercihini kötülükten yana kullanan ve şeytanın çağrısına icabet eden, insanın kendisidir. Nitekim Cenab-ı Hak da bu konudaki hükmünü net olarak ifade eder: “Aslında şeytanın onlar üzerinde bir sultası, zorlayıcı gücü yoktu…”[4]
Kur’ân-ı Kerim, “Kadınlara, oğullara, yığın yığın biriktirilmiş altın ve gümüşe, salma güzel atlara, hayvanlara ve ekinlere karşı duyulan düşkünlük insanlara süslü gösterildi.”[5] buyurarak beşerî zaaflarımıza ve insanî boşluklarımıza dikkat çeker. İşte şeytan insanın mahiyetindeki bu boşlukları çok iyi değerlendirir; kimi zaman şehveti kimi zaman evlat sevgisini kimi zaman servet hırsını kimi zaman makam, şöhret ve rahat yaşama arzusunu kullanarak ona nüfuz etmeye çalışır. Elbette bu zaafların her biri herkeste aynı ölçüde bulunmaz. Şeytan insanın hangi yönden zayıf olduğunu kollar ve onu bu zaafı üzerinden aldatmaya çalışır.
Şeytanın Nüfuz Noktaları
Şeytanın insana karşı yürüttüğü bu mücadele, daha insanlığın başlangıcında Hz. Âdem’le (aleyhisselâm) birlikte başlamıştır. Kur’ân bu durumu şöyle anlatır: “Şeytan, ona vesvese vererek, ‘Ey Âdem! Sana ebediyet ağacını ve yok olmayacak bir saltanatı göstereyim mi?’ dedi.”[6] Evet şeytan, Hz. Âdem’in fıtratındaki birtakım temayüllerden yararlanarak ona vesvese vermiş ve memnu ağaca yaklaşmaya sevk etmiştir. Bir iftar benzetmesi yapacak olursak, Hz. Âdem iftar vaktini bekleyememiş, güneşin gurûbunu doğru kestirememiş ve henüz vakti gelmeden elini yasaklanan şeye uzatmıştır. Şüphesiz Hz. Âdem bizim tezkiyemize muhtaç değildir; zira o, Safiyyullah’tır. Bununla birlikte bir peygamber hakkında konuşurken edep ve temkini elden bırakmamak gerektir. Bu sebeple onun bu zellesini bir içtihat hatası çerçevesinde değerlendirmek daha uygun görünmektedir.
Şehvet, hırs, öfke, kin, kibir ve inat gibi duygular insan tabiatının birer parçasıdır. Hz. Âdem’in mahiyetinde bulunan bu beşerî temayüller onun neslinde de varlığını sürdürmüştür. Hz. Âdem (aleyhisselâm) bunları iman, irade ve kulluk disipliniyle kontrol altında tutmuş, nefsine söz geçirmiş ve Safiyyullah olmanın gerektirdiği yüksek ufku ihraz etmiştir. Tasavvufî ifadesiyle nefs-i emmaresini nefs-i levvâme ve mutmainneye çevirmiş, oradan nefs-i râdıye ve mardıyyeye yürümüş, sonra onları da aşarak nefs-i sâfiye ve zâkiye ufuklarına yükselmiştir. Fakat onun neslinden gelen herkes aynı irade ve hassasiyeti gösterememiştir. İşte şeytan insanın bu zayıf noktalarını iyi bilir ve herkese aynı kapıdan yaklaşmaz. Kiminin şehvetini, kiminin hırsını, kiminin öfkesini, kiminin de kibir, gurur, ucub veya makam arzusunu tetikler; insandan hangi yönde bir zaaf görürse daha çok oradan nüfuz etmeye çalışır.
Kibir, Gurur ve Ucub Tuzağı
Kibir, gurur ve ucub şeytanın insana nüfuz etmek için kullandığı önemli zaaflardandır. Şeytan, insandaki bu duyguları tahrik ederek onu aldatır ve Allah’tan uzaklaştırır. Kibre kapılan biri, kendini başkalarından üstün görmeye başlar; mağrur kişi kendini, kendine malik zanneder, sahip olduğu güzellik ve başarıları nefsinden bilir. Ucub sahibi biri ise kendi kendine hayranlık duyar, yaptıklarıyla övünür ve her fırsatta meziyetlerinden söz etmek ister. Bazen bunu açıktan yapmak yerine tevazu perdesi altında gerçekleştirir ki bu, kamufle edilmiş bir kibir ve gururdan başka bir şey değildir. Kendini alttan alta öyle pazarlar, “Estağfirullah” yatırımı yapar ve öyle sözler söyler ki bununla muhataplarının meth ü senalarına talip olur. Böylece farkına varmadan hem kendini hem de çevresindekileri aldatmış olur. Bu sebeple tevazu perdesi altına gizlenen kibir ve gurur, إِنَّمَا أُوتِيتُهُ عَلَىٰ عِلْمٍ عِنْدِي “Bu servet bana ancak sahip olduğum bilgi sayesinde verildi.”[7] diyen Karun’un tavrında olduğu gibi alenen ortaya konan gururdan daha tehlikeli olabilir.
Kibir ve gururunun altında ezilmiş, şeytanın güdümüne girmiş böyle bir zavallı, hakkı anlatırken bile kendini öne çıkarmaya çalışır. Görünüşte Kur’ân’ı tefsir ediyor, hadisleri şerh ediyor veya dinî meseleleri izah ediyordur fakat sözlerine biraz dikkat kesildiğinizde, satır aralarında sürekli kendini pazarladığını görürsünüz. Söylediği güzel ve edebî sözlerle, ortaya koyduğu derin malumatla aslında kendi üstünlüğünü vurgulamaya çalışır. Şeytanın dürtüleriyle hareket eden bu tür kimselerin gözleri zamanla kendilerinden başkasını görmez olur. Önce emsallerine karşı bir üstünlük duygusuna kapılır, ardından geçmişte yaşamış büyük zatları hafife almaya başlarlar. Bu duygu kontrol altına alınmadığı takdirde giderek büyür; insanı peygamberlerle boy ölçüşmeye hatta çok daha kötü noktalara sürükleyebilir. Nitekim tarih boyunca ortaya çıkan peygamberlik taslayan yalancılar, sahte mehdi ve mesihler ile kendilerini her türlü ölçünün üzerinde gören zorba ve diktatörler arasında bu tür marazî ruh hâllerine kapılmış nice kimse vardır. Hatta bunlardan bazıları hulûl ve ittihat gibi düşüncelere sapmış, işi ilahlık iddiasına kadar götürmüştür. Şeytan, kibir ve gurur boşluğundan insanın benliğine bir kere girmeye görsün; kişi iradesiyle onun önünü kesmediği takdirde kendisini nerelere sürükleyeceğini kestirmek mümkün değildir.
İnsan bu tür tehlikelere karşı hazırlıklı değilse, içinde az da olsa makam ve şöhret sevgisi, görünme ve kendini ifade etme arzusu varsa çevresinde kendisine teveccüh eden üç beş insan bulduğunda hemen bir grup oluşturma sevdasına kapılabilir. Üstelik çevresinde onu olduğundan büyük gösteren, başarılarını abartan ve sürekli övgüler yağdıran dalkavuklar da varsa o kendisini iki kişilik görse onlar on kişilik gösterir; bir müddet sonra yüz, ardından bin kişinin işini gördüğünü söylemeye başlarlar. O da zamanla bu iltifatlara kulak verir, kendisini övenleri yakınında tutar ve onların teveccühü kaybetmek istemez. Böylece karşılıklı bir aldatma fasit dairesi oluşur: Onlar sizi överek şişirir, siz de iltifat ve teveccühünüzle onları beslersiniz. Neticede her iki taraf da birbirini olduğundan farklı görmeye ve göstermeye başlar. Bu karşılıklı pohpohlama devam ettikçe nefisler kabarır, ölçüler kaybolur ve insan kendisi hakkında gerçekçi değerlendirmeler yapamaz hâle gelir. Olabileceğinden fazla şişirilen bir balonun sonunda patlaması gibi kibir ve gururu sürekli körüklenen birinin de manevî bir sukut yaşayacağı günün gelmesi kaçınılmazdır.
Şeytanın Bâtılı Hak Göstermesi
Şeytan bazen kötülükleri öyle süsleyip allayıp pullar ki isyan ve tuğyan içinde bulunan kimseler kendilerini doğru yolda zannederler. Böylece zamanla hakkı bâtıl, bâtılı hak; doğruyu yanlış, yanlışı da doğru görmeye başlarlar. Mesela binlerce insana ağır mağduriyetler yaşatan bir zalim, yeryüzünde adaleti tesis ettiğini düşünebilir. Kendi vatandaşlarına en büyük haksızlıkları yapan bir zorba, ihkak-ı hak peşinde koştuğunu iddia edebilir. Bir başkası maslahat zannıyla nice mefsedetler irtikâp edebilir. Gece gündüz hile ve komplo peşinde koşanlar hüsn-ü niyetten bahsedebilir; nizamı bozan ve insanların huzurunu kaçıranlar ise ıslah peşinde olduklarını söyleyebilirler.
Türlü türlü mezalim irtikâp ederken haktan, hukuktan, adaletten ve hürriyetten dem vuran bu tür kimseler, dini koruma adına insanlara zulmeden, onları sapkınlıkla suçlayıp aforoz eden, hatta işkence ve ölüme mahkûm eden kilise otoritelerinin ve engizisyon kurumlarının düştüğü korkunç yanılgıya düşmüş olurlar. Hakka hizmet ettiklerini zannederken esasında gırtlaklarına kadar bâtıla dalmışlardır da farkında değildirler.
Kur’ân, bu tür bir aldanışa dikkat çekerken, اَلَّذِينَ ضَلَّ سَعْيُهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَهُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يُحْسِنُونَ صُنْعًا “Dünya hayatındaki bütün çabaları boşa gittiği hâlde kendilerini güzel işler yapıyor zanneden kimseler…”[8] buyurur. Rivayete göre Hz. Osman’ın (radıyallâhu anh) şehit edildiği haberi Hz. Zübeyr b. Avvâm’a ulaştığında o, Hz. Osman’ı şehit eden gözü kanlı insanlar hakkında bu âyeti okuyarak işlenen cinayetin vahametine dikkat çekmiştir. Gerçekten de insan için en büyük aldanışlardan biri, bâtılın peşinde koşarken hakka hizmet ettiğini, kötülük yaparken de güzel bir iş ortaya koyduğunu zannetmesidir.
Ölçüsü şaşan, iyiyle kötüyü birbirine karıştıran ve yaptığı kötülükleri iyilik zanneden bu tür bedbahtların yanlışlarından dönmeleri de kolay değildir. Zira insan yanlış olduğunu bilerek bir fiili işliyorsa, hatası ne kadar büyük olursa olsun bir gün pişman olup ondan vazgeçebilir. Fakat yanlışı doğru, kötülüğü de iyilik olarak görmeye başlamışsa geriye dönmesi çok daha zordur. Böyle birinin hâli, hasta olduğu hâlde kendisini sağlıklı zanneden kimsenin hâline benzer. İnsan hastalığını kabul etmediği sürece ne tedavi ihtiyacı hisseder ne de şifa yolları arar.
Şeytanın En Sinsi Hilesi
Şeytan, insanı yoldan çıkarmak için sürekli uğraşırken çoğu zaman kendi varlığını da ona unutturur, hatta inkâr ettirir. Zira şeytanın hile ve tuzaklarının farkında olan biri ona karşı sürekli teyakkuz hâlinde bulunur; yatarken kalkarken okuduğu dualarla onun şerrinden Allah’a sığınır. Allah da Kendisine tevekkül edenleri yalnız bırakmaz, onlara vekil olur. Vekili Allah olan bir insan karşısında şeytanın bütün hile ve tuzakları boşa çıkar. Ne var ki şeytanın varlığını ve düşmanlığını hiç hesaba katmayan biri, daha baştan onun önemli bir hilesine aldanmış demektir. Böyle biri, farkına varmadan şeytanın vesvese, telkin ve tuzaklarına karşı savunmasız hâle gelir.
Allah’a inanmadığı gibi şeytanın varlığını da inkâr eden bazı kimseler, zamanla din ve inanca dair her şeyden rahatsız olacak bir noktaya gelebilir. İman ve Kur’ân’a yapılan hizmetler onları âdeta çılgına çevirebilir; bu hizmetleri yapanlara karşı içten içe büyük bir kin ve düşmanlık besleyebilirler. Hele yapılan hizmetlerin gelecekte semere vereceğini, geniş kitlelere ulaşacağını ve insanlığa hayır ve güzellik adına önemli şeyler kazandıracağını düşünüyorlarsa, cepheler oluşturarak bunlara karşı amansız bir mücadele başlatabilirler.
Mesela Bediüzzaman’ın yaşadığı dönemde ulema ve meşayihten (tasavvuf büyüklerinden) pek çok mühim zat bulunmasına rağmen, dersini şeytandan alan zalimler, henüz etrafında üç beş talebesi bulunan Bediüzzaman’la uğraşmayı tercih etmiş ve hayatı boyunca kendisine rahat yüzü göstermemişlerdir. Bunun sebebi onların fevkalâde keşif kabiliyetine veya firasete sahip olmaları değildir. Evet, belki ihsas ve sezilerinin kuvvetli olması da o zatın ileriye matuf potansiyelinin bir ölçüde farkına varmalarını sağlamış olabilir ancak bunun altında şeytanın telkin ve vesveselerinin tesirinin olduğunu da unutmamak gereklidir. Şeytan, onların nazarlarını başkalarından çevirip özellikle Bediüzzaman ve onun ortaya koyduğu iman hizmetine teksif etmiş ve kulaklarına onun davasının kendileri için büyük bir tehdit ve tehlike olacağını fısıldamıştı. Bu fısıldamayı ayet şöyle resmetmektedir: “Şeytanlar kendi adamlarına sizinle mücadele etmeleri için telkinlerde bulunurlar.”[9]
Yukarıda ifade ettiğimiz, şeytanın bu hilelerinden korunmanın öncelikli yolu, insanın kulluk şuurunu hiçbir zaman kaybetmemesi, Allah’la irtibatını güçlü tutması ve böylece ayağını yere sağlam basmasıdır. Nitekim İnsanlığın İftihar Tablosu (sallallâhu aleyhi ve sellem), semalara yükseldiği ve hiçbir beşerin veya meleğin bile erişemediği makamlara ulaştığı Miraç yolculuğunda bile, سُبْحَانَ الَّذِي أَسْرَىٰ بِعَبْدِهِ beyanıyla[10] “Allah’ın kulu” olarak anılmıştır. Demek ki kulluktan daha büyük bir paye yoktur. Bu sebeple insan, mazhar olduğu başarı ve güzellikleri kendinden bilmemeli; ilâhî lütufların sahibi olarak görmemeli. Bütün dünya nimetlerinin gelip geçici olduğunu hatırdan dûr etmemelidir. Ortaya ne kadar büyük hizmetler çıkarsa çıksın, bunları sahiplenmemeli, bunlarla övünmemelidir. İnsanın büyüklüğü kendisine biçtiği makam ve pâyelerde değil, kullukta derinleşip Allah karşısında kendisini sıfırlayabilmesindedir.
[1] Muhammed sûresi, 47/25.
[2] Neml sûresi, 27/24.
[3] İbrahim sûresi, 14/22.
[4] Sebe’ sûresi, 34/21.
[5] Âl-i İmrân sûresi, 3/14.
[6] Tâhâ sûresi, 20/120.
[7] Kasas sûresi, 28/78.
[8] Kehf sûresi, 18/104.
[9] En’am sûresi, 6/121.
[10] İsrâ sûresi, 17/1.
