Soru: Günümüzde bilimde tarafsızlık ve objektifliğin esas olduğundan hareketle bilimin ancak bilim için yapılabileceği söyleniyor. Bu konudaki müstakim düşünce tarzı nedir?
Cevap: Günümüz dünyasında benzer düşünceler başka alanlar için de dile getirilmektedir. Mesela “Sanat, sanat içindir.” deniyor ve bu sebeple belli hakikatleri dile getirmek ve insanlara mesaj vermek amacıyla şiir yazan kimseler hafife alınabiliyor; onlara şair değil, vaiz veya nasih denmesi gerektiği söylenebiliyor. Bu anlayışa göre şiir başka amaçlar için bir vasıta hâline getirilemez; onda asıl olan sanatın sergilenmesidir. Aynı şekilde belli meslekler, makamlar, pâyeler ve rütbeler de bizatihi kendileri için istenebiliyor. Sırf belli pâyelerle serfiraz görünmek, yıldız ve plaketler almak temel hedef hâline gelebiliyor. Böyle bir anlayışa sahip insanların, hayatlarını ene’ye bağlı yaşadıklarını ve bir gayesizlik içinde dönüp durduklarını görürsünüz. Onlar karşılaştıkları olaylar karşısında sürekli zikzak çizerler; bu yüzden hayat dantelalarında güzel ve anlamlı desenler ortaya çıkmaz.
Meselelere iman gözüyle bakıldığında her şeyin mutlaka yüce bir gayeye bağlanması gerektiği anlaşılır. İnsan, gözünü yüksek ufuklara dikmeli, kendini ulvî bir mefkûreye bağlamalı ve hayatını bu gaye-i hayali gerçekleştirme istikametinde örgülemelidir. Mademki kendi irademiz dışında başladığımız bu hayat yolculuğunda kaçınılmaz olarak bir sona ve ardından ikinci bir dirilişle sonsuz bir başlangıca doğru ilerliyoruz; öyleyse hayatımızın başı ve sonu arasında sağlam bir münasebet kurmalı, mebde ile müntehayı birbirine bağlamalıyız. Bir gaye-i hayalimiz yoksa, bu yolda gözleri bağlı şekilde bir dolabın etrafında dönen varlıklar gibi sürekli çaba sarf eder fakat bir türlü mesafe alamayız. Az gider, uz gider; dere tepe düz gider ama bir arpa boyu yol kat edemeyiz. Dolayısıyla, bir şey ortaya koyarken, onunla ulaşmak istediğimiz temel hedefi en baştan doğru belirlememiz gerekir.
Son dönemlerde varlığın hakikatini anlama mevzuunda ciddi bir merak, gayret ve araştırma içinde olunduğu açıkça müşahede edilmektedir. Bu amaçla tekvinî emirler okunmaya çalışılmakta, eşya ve hâdiseler didik didik edilmektedir. Farklı bilimlerde ortaya konan bu hummalı çalışmaları görmezden gelemeyiz. Ne var ki bilimle meşgul olan zihinlere çoğu zaman pozitivist ve natüralist mülâhazalar hâkim olduğundan, nazarlar varlığın perde arkasına kolay kolay nüfuz edememektedir. Dolayısıyla eşya ve hâdiselerin ifade ettiği mânâlar tam olarak kavranamamakta, değerlendirmeler fizikî âlemin hududuyla sınırlı kaldığı için eserden müessire gidilememekte ve hakikat bilgisine ulaşılamamaktadır.
Oysa İslâmî düşünceye göre kâinattaki eşya ve hâdiseler, her bir harfi, kelimesi ve satırıyla Allah’a ait olan, O’nun tarafından bize gönderilmiş birer mektup gibidir. Tıpkı teşriî emirlerde olduğu gibi tekvinî emirlerin mütalaasındaki nihai hedef de marifetullahtır. Kâinata Kur’ân perspektifiyle bakabilen bir araştırmacı, bilimin her dalında Allah’a ulaştıran yollar bulur. Böyle bir kimsenin varlık bilgisi arttıkça Rabbülâlemîn ile ilgili marifeti de artar; baktığı her şeyde esmâ-i ilâhiyenin tecellilerini müşahede eder.
Gerek fen bilimleri gerekse sosyal bilimler alanında yapılan araştırmalar sayesinde hayatı kolaylaştıran neticeler elde edilmektedir, bundan sonra da edilecektir. Yeni teknolojilerle hastalıklara çareler bulunacak, toplumların refah seviyesi yükselecek ve daha sağlam bir toplum yapısı oluşturmanın önü açılacaktır. Bunların hiçbiri hafife alınamaz. Ancak insan bunlarla yetinmemeli, varlık üzerinde yaptığı araştırmalarla Allah’a ulaşmayı, O’nu tanımayı, sevmeyi ve O’na kullukta derinleşmeyi de hedeflemelidir.
İnsanı insanlık ufkuna yükseltecek bu açılımlar mümkün olmakla birlikte, modern dönemde dine bakışta ciddi sapmaların yaşandığı da göz ardı edilemez. Kimileri dini sadece araştırma konusu bir bilim dalı olarak gördü, kimileri onu felsefi bir nazariye gibi değerlendirdi, kimileri ise ulaşılması gereken bir ideal olarak tasvir etti. Hâlbuki din, Allah tarafından insanlara hayat rehberi olarak gönderilen ilahî sistemler bütünüdür. Onu ne hayatın belli bir alanına hapsedebiliriz ne de yalnızca teorik bir düşünce alanı olarak ele alabiliriz. Peygamberler filozof olmadıkları gibi sadece birer mefkûre insanı da değildir; bilakis onlar tam anlamıyla birer mesuliyet insanıdır. Onlar kendilerine yüklenen vazifeyi kavrar ve hakkıyla yerine getirirler. Onlar vasıtasıyla bize ulaşan dinî mükellefiyetleri yaşamak da bizim aslî sorumluluğumuzdur.
Bilim insanları da bu çerçevenin dışına çıkamaz. Onlar da inandıkları hakikatleri yaşamak ve başkalarına anlatmakla yükümlüdürler. Hiçbir ilim, marifetullah bilgisinden daha önemli olmadığı gibi, hiçbir meşguliyet de Allah’ın rızasını kazanmaktan daha üstün olamaz. Bir mümin açısından Allah’la irtibatı kurulamayan her şey tâli meseledir. Hatta Allah’tan kopuk olarak yapılan işlerin, ortaya konulan çaba ve gayretlerin bir yönüyle malul (sakat, hastalıklı) olduğu söylenebilir. Bu sebeple hangi alanda ihtisas yaparsak yapalım, nihai gayemizi unutmamalı ve yaptığımız her işi bir şekilde Allah’la irtibatlandırabilmeliyiz.
Bizim her konuda olduğu gibi bu konudaki rehberimiz de peygamberler, özellikle de Allah Resûlü’dür (sallallahu aleyhi ve sellem). O, tam anlamıyla bir ihlas âbidesiydi. Bir beşer olması itibarıyla o da dünyevî işlerle meşgul olmuştu. Ancak her işinde Allah’ın rızasını esas almıştı. Allah’la irtibatı kurulmayan, O’nun adına başlanmayan işlerin akamete uğrayacağını, bereketsiz kalacağını ifade etmişti.[1] Bu yüzden muhtemelen cenneti mülâhazaya aldığı zaman bile Allah rızası adına ne kazandırıp ne kaybettireceğini düşünmüş ve öyle yaşamıştı.
Özellikle kendini yüce bir mefkûreye adamış her insan, hangi işi yaparsa yapsın onu Allah için yapmalıdır. Dünyevîlik ve nefsanîlik bu temiz niyeti gölgelememelidir. Garazsız ve ivazsız yapılan işlere Allah’ın bereket ihsan edeceğine inanmalıdır. Zira lillah, livechillah, lieclillah hareket eden bir kimsenin ömrünün saniyeleri seneler hükmüne geçebilir. Bu sebeple, sahip olduğu bilgi ve müktesebatı gaye-i hayaline ulaşma istikametinde değerlendirmelidir. İnancımız o dur ki hâlis niyetler ve ulvî hedefler, sıradan davranışları bile ibadete dönüştürür, yapılan işlere derinlik kazandırır.
Ayrıca farklı ilim dallarında uzmanlaşmış kimseler, sahip oldukları bilgi ve tecrübe sayesinde inandıkları mefkûre adına daha faydalı ve verimli olabilirler. Ufuklarının genişliği doğru karar almalarına yardımcı olur. Elde ettikleri makam ve pâyeler yapacakları işleri kolaylaştırır. Onlar bu imkânları nefisleri adına değil, dine hizmet adına değerlendirirler. Ulaştıkları başarıları kendilerinden bilmez, Allah’ın bir lütfu olarak görür ve şükrünü eda etmeye çalışırlar. Zira her nimet kendi cinsinden şükür ister. Elde edilen her türlü maddî ve manevî imkânın bir emanet olduğu unutulmamalı, bu emanetlere ihanet edilmemeli, insana verilen her şey, Allah yolunda değerlendirilmelidir.
Bir köşe başında küçük bir dükkân işletenle büyük bir işletme yönetenin imkânları aynı değildir. Aynı şekilde köyde muhtarlık yapan bir kimseyle bir valinin sorumluluk ve icraatlarının da farklı olduğu aşikârdır. Aynen bunlar gibi Kur’ân’ın ifadesiyle bilenlerle bilmeyenler de bir değildir.[2] İnsan ister bilgi ister servet ister makam sahibi olsun; önemli olan bunları Allah yolunda, O’nun rızası peşinde insanlığa hizmet adına kullanabilmektir. Hayat ancak bu şekilde binlerce başak veren bereketli bir tohuma dönüşebilir. Zaten hayatın gayesi de Allah’ı tanımak ve O’na kulluk etmek değil midir?
Hâsılı, hangi alanda faaliyet gösterirsek gösterelim, sürekli olarak yönümüzü ve istikametimizi gözden geçirmeye ihtiyacımız vardır. Bulunduğumuz her türlü ortamda bu muhasebeyi yapmalı, birbirimize rehberlik etmeliyiz. Yalnızca kendi düşüncemize itimat etmemeli, mutlaka başkalarının görüşlerine de başvurmalıyız. Sahip olduğumuz imkânları nasıl daha verimli kullanabileceğimizi, onları rıza-yı ilâhî istikametinde nasıl değerlendirebileceğimizi ehil insanlarla müzakere etmeliyiz. Zira isabetli kararlar alabilmenin ve imkânları yerinde kullanabilmenin en önemli yollarından biri meşverettir.
[1] Peygamber Efendimiz, "Bismillah ile başlanmayan her önemli iş güdüktür (hayrı kesiktir).” buyurmuştur. (Hatîb el-Bağdâdî, el-Câmi’ li ahlâki’r-râvî ve âdâbi’s-sâmi’ 2/69-70; el-Gazzâlî, İhyâu ulûmi’d-dîn 1/206)
[2] Zümer sûresi, 39/9.
Not: Bu yazı, 11 Şubat 2006 tarihinde yapılan sohbetten hazırlanmıştır.