Kırık Testi

<div class="elementor-widget-container">
Soru: İbn Haldun, bir kere dünyevileştikten sonra yeniden 
İslâmî esaslara dönmenin çok zor olacağı şeklinde bir tespitte bulunur. Bu 
tespiti nasıl değerlendiriyorsunuz, bilhassa günümüze bakan yönüyle izah eder 
misiniz? 
Cevap: İbn Haldun’un yaşadığı dönem, İslâm dünyası 
adına karışık, buhranlı bir dönemdir. Bu sebeple kanaatimce o, önemli bir ilim 
adamı olmasına mukabil, kendi zamanının çocuğu olarak o dönemdeki ahvâlden 
hareketle birtakım neticelere varmaya çalışmış, ulaşmış olduğu bu neticelerin 
bir kısmında isabet kaydederken, bir kısmında ise hata etmiştir. Meseleye bu 
açıdan bakıldığında, mezkûr tespitte doğruluk payı bulunmakla beraber, onun 
tashih edilmesi gereken yanları bulunan nisbî bir hakikat olduğunu 
söyleyebiliriz. Şimdi isterseniz icmalî olarak dile getirdiğimiz bu hususu bir 
nebze açmaya çalışalım. 
Bir Kere Başkalaşan 
Değişme ve başkalaşma, üzerinde ciddi mânâda durulması gereken çok önemli bir 
meseledir. Çünkü daha önce de değişik vesilelerle ifade edildiği üzere bir çeşit 
başkalaşan her çeşit başkalaşabilir. Evet, bir kere başkalaşan artık başkalaşma 
yoluna girmiş demektir. Sonra o şahıs, hiç farkına varmaksızın bir kere daha, 
bir kere daha başkalaşır ve neticede her yönüyle bambaşka biri oluverir. Bu 
önemli konuyu teyit eden hadis-i şerifler de vardır. Mesela bir hadislerinde 
Allah Resûlü (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurur: “Kul bir günah 
işlediği vakit, kalbinde siyah bir nokta oluşur. Eğer tevbe edip vazgeçer, af 
dilerse kalbi yine parlar. Ama tekrar günaha dönerse, o leke büyür, nihayet 
bütün kalbini ele geçirir.” (Tirmizî, Tefsir, Mutaffifin) Buradan anlıyoruz 
ki, insan kalbî hayatı itibarıyla bir kere kirlenmeye açıldığında, o açılmanın 
nerede duracağını ve kaç derecelik bir açı meydana getireceğini kestirmek 
oldukça zordur. İnsan farkına varmaksızın bir de bakar ki, merkezdeki 0,1 
derecelik bir açı, muhit hattında yüz seksen derecelik bir açı hâline 
gelivermiş. 
Esasında Üstad Hazretleri de, “her bir günah içinde küfre giden bir yol 
vardır” diyerek bu hakikate işaret etmektedir. Çünkü günah fıtrat ve 
tabiatı deforme eden bir illet olduğundan o, fıtrat ve tabiattan uzaklaşma yani 
bir yönüyle bir başkalaşma demektir. Hz. Pir, aynı hakikati bir başka yerde 
şöyle seslendirir: “Hazer et, dikkatle bas, batmaktan kork. Bir lokma, bir 
kelime, bir dane, bir lem’a, bir işarette, bir öpmekte batma.” Bunun mânâsı 
şudur: Sen, dünyaları içine alan ama yine de doymayan çok ulvî, Cenab-ı Hakk’a 
ve ebediyete müştak ve ancak cemal-i ba kemal ile  mutmain olabilecek 
letaif ve duygularını öyle gelip geçici arzu ve heveslerle kirletme. Yoksa 
hocalarımızın ifadesiyle el, el ile; ayak, ayak ile elveda ettiği yani can 
hulkuma geldiği zaman, “Ne diye bunlara bakmışım, ne diye bunları dinlemişim, ne 
diye bunlara doğru yürümüşüm, ne diye bunlara el uzatmışım, keşke bunları hiç 
yapmasaydım!” diyerek pişman olursun. 
Bu sebeple inanmış bir gönlün, başkalaşma yoluna sülûk etmeksizin, değişme ve 
başkalaşmanın bir keresine bile müsaade etmeme kararlılığı içinde olması ve 
temel disiplinler itibarıyla hep sabitkadem olarak yerinde sapasağlam 
durabilmesi çok önemlidir. Çünkü değişme veya başkalaşma temkinsizce buzda 
yürüme gibidir. İnsan orada her an kayıp düşebilir. O hâlde hiç bir meseleyi 
küçük görmeksizin giyim-kuşamdan şekil ve şemaile kadar her hususta kendimiz 
olarak kalabilme yollarını bulmalı ve o yolda kararlı bir tavır sergilemeliyiz. 
Yoksa sırf değişim fantezisinin zebunu olarak giydiğimiz bir elbiseyi modası 
geçti diye kaldırıp bir köşeye atarsak, başka bir zaman, onun da modası geçer ve 
onu da kaldırıp atma lüzumu duyarız. Zamanla bu hâl şekil ve şemailimize sirayet 
eder. Artık kendinden kaçan, özünden uzaklaşan bir fert olarak 
saçımızdan-başımızdan hafif hafif kırpmaya başlarız fakat dönüşüm ve başkalaşma 
orada da durmaz; bundan sonra sıra kirpiğimize mi gelir, kaşımıza mı gelir 
bilinmez ve neticede makası öyle bir yere yanaştırırız ki, o bizi kökümüzden 
koparır. 
En Derin Çukurlardan En Yüksek Zirvelere 
İşte İbn Haldun merhum üst üste mağlubiyetlerin yaşandığı o buhranlı dönemde 
böyle bir hususa dikkat çekmek istemiş olabilir. Ancak İbn Haldun, sorunuzdaki 
bu ifadesiyle, dejenere olmuş toplumların yeniden ihyası mevzuunda ümitsizliğin 
ağır bastığı bir yaklaşımı seslendiriyorsa, kanaatimce böyle bir yaklaşımda 
zühul var demektir. Çünkü var olduğu günden beri beşeriyetin belki elli defa 
mumu bitmiş, elli defa ateş gelip tahtaya dayanmış ancak Allah’ın izniyle 
yeniden bir meşale yakılmış ve insanlık tekrar aydınlığa kavuşmuştur. Evet, 
beşeriyet elli defa Lut Gölü’nün dibini boylamış, ancak bu düşüşlerin peşini 
Everest Tepesi’nin zirveleri takip etmiş ve gelip sıfıra dayanan insanlık 
yeniden zirvelere tırmanmayı başarmıştır.    
Mesela Mehmed Akif, Peygamber Efendimiz’in (sallallâhu aleyhi ve sellem) 
dünyayı teşrif ettiği dönemi tasvir ederken: 
Sırtlanları geçmişti beşer yırtıcılıkta Dişsiz mi bir insan onu 
kardeşleri yerdi Fevza bütün afakını sarmıştı zeminin Salgındı bu gün 
Şarkı yıkan tefrika derdi 
ifadelerini kullanmıştır. Ancak bütün bu karanlık ve kasvetli ortama rağmen 
Aleyhissalâtü Vesselâm Efendimiz kayserleri, kisraları yere sermiş ve bir 
hamlede içinde bulunduğu o durumdan insanlığı kurtarmıştır. İnsanlık tarihinde 
bu durum o kadar çok tekerrür etmiştir ki, ümitsizliğe düşmeye mahal yoktur. 
Bundan dolayı mü’min bir kuyuya düştüğünde, artık buradan çıkmam mümkün değil 
diyerek ümitsizliğe düşmez/düşmemelidir. Çünkü o, her şeye gücü yeten sonsuz 
kudret sahibi bir Zât’a dayanmaktadır. Mesela ilâhî bir inayet neticesinde, 
oradan geçen bir kervan düşmüş olduğun o kuyuya kovasını salıp senin oradan 
çıkıp kurtulmana vesile olabilir. Böyle bir imkân olmasa bile, inanmış bir insan 
olarak sen ye’se kapılmamalı, tırnaklarınla o duvarlara tırmanıp oradan çıkmanın 
bir yolunu bulmalısın. Nitekim beşer Allah’ın inayetiyle elli, belki yüz defa 
düştüğü o kuyudan çıkmış; çıkmış ve o çukurları zirve hâline getirmiştir. Yine 
merhum Âkif’in ifadesiyle; 
Ye’s öyle bir bataklıktır ki düşersen boğulursun Azmine sarıl sımsıkı 
bak ne olursun Yaşayanlar hep ümitle yaşar Me’yus olan ruhunu, vicdanını 
bağlar. 
Âkif’in bu ifadelerine karşılık Hazreti Pir de, “Ye’s mâni-i her kemaldir.” 
demiştir. Eğer kemal peşinde, bir olgunluk arayışı içindeyseniz ilk yapmanız 
gereken ye’si gömmek olmalıdır.  Çünkü ye’s ve reca âdeta bir tahterevalli 
gibidir ki, ancak ye’si gömmekle recayı olması gereken yere 
çıkarabilirsiniz.   
Islah Süreci ve Sabır 
Şimdi bütün bunları nazar-ı itibara aldığımızda ifade etmemiz gerekir ki, 
eğer bizde ciddi bir başkalaşma ve değişme olmuşsa kimse bunun 
düzeltilemeyeceğini söyleyemez. Fakat şunu da kabul etmeliyiz ki, iki üç asırda 
meydana gelen tahribatı bir hamlede, bir nefhada tamir etmek de çok zordur. Biz 
asırlardan beri rehnedar olmuş bir kaleyi tamir etmeye çalışıyoruz. Öyle ki iman 
esasları bile sarsılmış,  anne-baba hukuku ayaklar altına alınmıştır. Demek 
ki Allah hakkından anne-baba hukukuna kadar her şey zir u zeber edilmiştir. 
Toplum bünyesi bütün bunların hepsini birden kaldırıp ikame etmeye tahammül 
edemez. Kaldı ki, belli bir kültürün çocuğu olan insanlar bile başka bir kültür 
ortamıyla karşılaştıklarında entegrasyon sorunu yaşıyorlar. Mesela batılılar, 
aradan uzun zaman geçmiş olmasına rağmen, bir dönem işçi olarak ülkelerine gelen 
insanların kendi toplumlarına hâlâ entegre olamamalarından şikâyet ediyorlar. 
Üstelik göç eden bu insanlar dinî ve kültürel sahada ciddi bir donanıma da sahip 
değillerdi. 
Teşrî sürecinde ortaya çıkan tablo da bize bu hakikati anlatmaktadır. Mesela 
Kur’ân-ı Kerim, İnsanlığın İftihar Tablosu’na yirmi üç senelik bir süre zarfında 
indirilmiştir. Hâlbuki Cenâb-ı Hak dileseydi onu birdenbire semadan bir kitap 
olarak indirebilirdi. Peygamber Efendimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem) de 
insanları çağırarak onlara kendisine indirilmiş Kitab’ı okur ve hâlinizi buna 
göre tanzim edin, diyebilirdi. Ancak bildiğiniz üzere Kur’ân-ı Kerim yirmi üç 
senenin, ay, hafta ve günlerine serpiştirilerek indirilmiştir. Arada vahyin 
kesildiği zaman dilimleri de olmuştu. İhtimal o inkıta zamanları da gelen vahyi 
sindirmeye matuf ayrı bir imhal-i ilâhî idi. İşte 23 yıllık bu süre zarfında 
gelen bütün emirler muhataplar tarafından sindirile sindirile kabul edilip 
benimsenmişti. 
 Bu sebeple diyoruz ki, eğer iki-üç asırdan beri belli duygu, düşünce, 
anlayış, felsefe, dünya görüşü ve belki şekil ve şemailimiz açısından ciddi bir 
deformasyona maruz kalmışsak, bunun birdenbire düzeltilmesi çok zordur. Esasında 
teşriî emirlerin çehresinde okuduğumuz bu hakikati tekvînî emirlerin simasında 
da görüp okuyabiliriz. Mesela tırtıldan kelebeğin çıkması gibi, belli 
metamorfozlar yaşayarak varlık sahnesinde yerini alan hayvanatta dahi o süreç 
bir hamlede olmuyor. Bundan dolayı siz değişim teklifinde bulunduğunuz 
muhatabınızın sırtına üç-dört mutasyonu birden yüklerseniz, o insanı öldürmüş 
olursunuz. O zaman yapılması gereken düzeltmek istediğiniz hususları rehabilite 
ede ede sevdirmek, sevdirip benimsetmektir. Sahabe toplumu bu şekilde meydana 
gelmiştir. Vahiyle aydınlanmadan evvel o toplum içinde ümmî ve bedevî insanlar 
vardı. Onlardan bazıları başlangıç itibarıyla kapıdan içeri girip 
“Abdulmuttalib’in torunu Muhammed burada mı?” diye hitap edebiliyorlardı. Fakat 
bir gün geldi, aynı insanlar Allah’ın indirdiği vahyi sindirmiş birer mü’min 
olarak akılları talim, nefisleri tezkiye, kalbleri tasfiye eden medeniyet 
muallimleri hâline geldiler. O hâlde bize de bu yolda kararlı, azimli ve sabırlı 
olmak düşer. 
-Günümüz insanını değişim ve başkalaşma gibi fantezilere 
sürükleyen saikler nelerdir? 
Bu tür fantezilere yelken açan kimseler kendi değerlerimizin yetmezliği 
düşüncesiyle hareket ediyor olabilirler. Hâlbuki bu, büyük bir tarihî 
yanılgıdır. Çünkü sahip olduğumuz değerlerin semavî ve ilâhî olduğuna inanan bir 
insanın, onlardaki enginlik ve zenginliği de peşinen kabul etmesi gerekir. Diğer 
yandan bizim değerlerimizin zamanın gereklerine uygun olarak o kadar çok açılım 
noktası vardır ki, darlık ve yetmezlikten söz edilemez. Günün ihtiyaçlarına 
cevap vermede kapalı gibi duran bir kısım meseleler ise Kitap ve Sünnet’in 
sınırlı nasslarından sınırsız meselelere uzanmanın farklı bir unvanı sayılan 
içtihad sayesinde her zaman çözüm ve vüzuha kavuşturulacak durumdadır. Yeter ki 
dinamik ve aşkın hususiyete sahip bulunan o semavî kaynağa tam bir iman ve 
itimadla müracaat gerçekleştirilebilsin. Evet, bu mevzuda sabit değerlerimiz 
olarak ifade edebileceğimiz muhkemâta ait meselelerde kat’iyen bir eksiklik söz 
konusu değildir. Bu konuda fantezi ve lükslere girme, değerlerimizin kıymet-i 
harbiyelerini bilmeme, onların enginlik ve ifade ettikleri mânâları takdir 
edememeden başka bir şey değildir. 
Değişim fantezisinin bir diğer sebebi olarak orjinallik peşinde koşma 
gösterilebilir. Çünkü bazı insanların, çocukluklarından itibaren duyageldikleri 
meseleler hakkında ülfet ve ünsiyete yenik düşmeleri, onların içinde farklı bir 
şey söyleme, farklı bir şey söylemek suretiyle kendilerini ifade etme arzu ve 
hevesini tetiklemiş olabilir. Zannediyorum tenasüh gibi haşir akidemizle telifi 
imkânsız mevzuların bizim dünyamızda dillendirilmeleri işte bu tür bir fantastik 
düşünceden kaynaklanmıştır. Yoksa haşr ü neşrin ne olduğunu bilen, bu konuda 
i’mal-i fikirde bulunan inanmış bir insanın böyle bir düşünce inhirafı yaşaması 
mümkün değildir. 
Günümüzün bilhassa şiir sahasındaki edebî metinleri için de benzer 
mülâhazaları ifade edebiliriz. Yani iğlak ve iphamda keramet arama, karşı tarafı 
düşündürme lüksüne girmek için farklı kelimeler kullanma enaniyet kaynaklı böyle 
bir farklılık ortaya koyma mülâhazasının neticesidir. Öyle anlaşılıyor ki, bu 
şahıslar, düzlüğü, ayakların yerde olmasını kendileri için yeterli görmüyorlar; 
görmüyor da imkânları olsa uçma teşebbüsünde bulunuyor veya öyle görünmeye 
çalışıyorlar. Hâlbuki tabiîliğin kendine mahsus öyle bir okşayıcılığı, sıcaklık 
ve kucaklayıcılığı vardır ki, hiçbir lüks ve fantezi arayışında mezkûr 
dinamiklerin tesir gücünü bulmak mümkün değildir.  
</div>

Dünyevileşme – Başkalaşma ve Kendimiz Olma