tatlı dilli hatipleridirler. Ve o tenha meclisteki gizli zikrin dairesinde birer kutupturlar ki, her canlı onları dinler ve kendi kalbiyle Fâtır-ı Zülcelâl’ini bir nevi tesbih eder. Diğer bir kısmı ise gündüz yaşar. Gündüz vakti ağaçların minberlerinde, bütün canlıların başında, yaz ve bahar mevsimlerinde yüksek sesleriyle, hoş nağmeleriyle ve ahenkli tesbihatlarıyla Rahmânü’r-Rahîm’in rahmetini ilan ederler. Âdeta sesli bir zikir halkasının başı gibi işitenleri coşturup kendinden geçirirler. O vakit işitenlerin her biri kendine has lisanı ve sesiyle Fâtır-ı Zülcelâl’ini zikre başlar.

Demek, her canlı türünün, hatta yıldızların da başında zikreden ve nur saçan birer bülbülü var.

Fakat bütün bülbüllerin en faziletlisi, en şereflisi, en nurlusu, en parlağı, en büyüğü ve en kerîmi.. sesi en yüksek, vasıfları en parlak, zikri en kusursuz, şükrü en kuşatıcı, mahiyeti en mükemmel ve sureti en güzel olanı.. kâinat bahçesinde, yerdeki ve göklerdeki bütün varlıkları ahenkli sesiyle, hoş nağmeleriyle, yüce tesbihatıyla kendinden geçirip cezbeye getiren, insanlığın şanlı, Kur’an okuyan bülbülü, Muhammed-i Arabî’dir (aleyhissalâtü vesselam).

عَلَيْهِ وَعَلٰى اٰلِه۪ وَأَمْثَالِه۪ أَفْضَلُ الصَّلَاةِ وَأَجْمَلُ التَّسْلِيمَاتِ⁶⁰

Kısacası: Kâinat sarayında hizmet eden hayvanlar, tam bir itaatle yaratılış kanunlarına uyup fıtratlarındaki gayeleri güzelce, Cenâb-ı Hakk’ın adıyla ortaya koyarak hayat vazifelerini benzersiz bir şekilde yerine getiriyorlar. O’nun kudretiyle çalışarak yaptıkları tesbihat ve ibadetler, onların hediyeleri ve dualarıdır ki, bu hediye ve duaları her şeyi üstün sanatıyla yoktan var eden, bütün canlılara hayat bağışlayan Zât’ın dergâhına arz ediyorlar.

Üçüncü kısım hizmetkârlar, bitkiler ve cansız varlıklardır. Kendi iradeleri olmadığı için maaşları yoktur. Amelleri sırf Allah içindir, Cenâb-ı Hakk’ın iradesiyle, ismiyle, kudretiyle ve O’nun hesabınadır.

Bitkilerin hallerinden anlaşılıyor ki, onlar aşılama, meyve verme ve meyvelerin terbiyesi gibi vazifelerinden bir çeşit lezzet alır. Fakat hiç elem çekmezler. Hayvan, irade sahibi olduğu için lezzetle beraber elemi de duyar. Cansız varlıkların ve bitkilerin amellerinde irade bulunmadığından, eserleri de irade sahibi olan hayvanlarınkinden daha