hem melekleri hem hayvanları hem cansız varlıkları ve bitkileri hem de insanları çalıştırıyor, kendine ibadet ettiriyor.

Şu dört kısım hizmetkârına ayrı ayrı kulluk vazifeleri

vermiştir.

Birinci kısım: Temsilde kölelerle anlatılan meleklerdir. Meleklerde nefis ve şeytanla mücadele ederek yükselme yoktur. Her birinin sabit bir makamı, belli bir rütbesi vardır; fakat amellerinde hususi bir zevk, ibadetlerinde derecelerine göre feyiz bulunur. Demek, o hizmetkârların mükâfatı hizmetlerinin içindedir. Nasıl ki, insan su, hava, ışık ve gıda ile beslenip onlardan lezzet alır, aynen öyle de, melekler zikir, tesbih, hamd, ibadet, marifet ve muhabbetin nurlarıyla beslenir, bunlardan lezzet duyar. Nurdan varlıklar oldukları için gıdalarına nur kâfidir. Hatta nura yakın olan güzel kokular da meleklerin bir çeşit gıdasıdır, ondan hoşlanırlar. Evet, o pâk ruhaniler güzel kokuları sever.

Hem melekler, Mabud’larının emriyle yaptıkları işlerde, O’nun hesabına işledikleri amellerde, O’nun adıyla gördükleri hizmetlerde, O’nun nazarıyla varlıklara nezaretlerinde, O’na olan bağlarıyla kazandıkları şerefte, O’nun mülkünü ve varlığın iç yüzünü okuyup değerlendirmekten aldıkları lezzette ve O’nun cemâl ve celâl tecellilerini seyretmekte öyle büyük bir saadet bulurlar ki, insan aklı bunu anlayamaz, melek olmayan bilemez.

Meleklerin bir kısmı sürekli ibadet eder, diğer bir kısmının kullukları amellerindedir. Yeryüzündeki işlerle meşgul olan meleklerin hizmetkâr kısmı, bir mânâda insan gibidir, tabir caizse bir tür çobanlık ederler. Bir kısmı da çiftçilik yapar. Yani yeryüzü geniş bir tarladır; içindeki bütün hayvan cinslerine, Hâlık’ın emriyle, izniyle, kudretiyle, O’nun hesabına, vazifeli bir melek nezaret eder. Bunlardan daha küçük her bir canlı türüne mahsus, onlara bir tür çobanlık edecek vazifeli birer melek vardır.

Hem yeryüzü, içinde bütün bitkilerin ekili olduğu bir tarladır. Cenâb-ı Hakk’ın adıyla, kudretiyle onların hepsine nezaret edecek vazifeli bir melek vardır. Ondan daha aşağı birer melek de ayrı ayrı türlere nezaret eder. Bundan başka, Cenâb-ı Hakk’a ibadet ve O’nu tesbih eden melekler mevcuttur. Rezzakıyet (her varlığa uygun rızkını verme) arşını taşıyanlardan Hazreti Mikâil (aleyhisselam) bunlara nezaret eden en büyük melektir.