Eğer o pencere, insanın kamet-i kıymetinden⁷¹ yüksekse kibirle uzamaya çalışacak. Eğer kamet-i himmetinden⁷² alçaksa tevazu ile eğilecek.

Kâmillerde, büyüklüğü gösterir küçüklük. Nâkıslarda,⁷³ küçüklüğün ölçüsüdür büyüklük...

* * *

Hasletlerin Yeri Değişirse Mahiyetleri de Değişir

Bir haslet; yer ayrı, sima bir. Kâh dev kâh melek, kâh salih kâh talih; misali şunlardır:

Zayıfın kuvvetliye karşı izzet-i nefsi sayılan bir sıfat eğer kuvvetlide olursa kibirlenmek ve gururdur.

Kuvvetlinin zayıfa karşı tevazuu sayılan bir sıfat eğer zayıfta olursa alçalma ve riyadır.

Bir idarecinin makamındaki ciddiyeti vakardır, mahviyeti zillettir. Evinde ise mahviyeti tevazu, ciddiyeti kibirdir.

Tek başına olsa bir zât, müsamahası hamiyettir. Fedakârlığı bir haslet, bir salih ameldir.

Fakat bir topluluk içinde, başkalarına karşı sorumluysa müsamahası hıyanettir. Fedakârlığı faydasız bir sıfat ve ameldir.

Bir işe hazırlanırken tevekkül, tembelliktir. Neticenin ortaya çıkması noktasında işleri Allah’a bırakmak ise şer’i tevekküldür.

Çalışmanın semeresine, kısmetine rıza ise övülmüş bir kanaattir, çalışma meyline kuvvet verir.

Mevcut mal ile yetinmek makbul kanaat değil, belki gayretsizliktir. Misaller daha çoktur.

Kur’an mutlak bir şekilde zikreder salih işleri ve takvayı. Müphem bırakarak işaret eder makamların tesirine. Îcazı etraflıca bir izahtır. Sükûtu geniş bir sözdür.

* * *

“Hak Yücedir” Bizzat, Âkıbet Murattır

Ey arkadaş! Bir zaman biri sordu: “Madem ‘Hak Yücedir’ hadisi haktır. Neden kâfir Müslümana, kuvvet hakka üstündür?”