Cebriye ve Mutezile Düşüncelerinde de Birer Hakikat Çekirdeği Bulunur

Ey hakikate talip olan! Geçmişteki musibetleri, gelecekteki günahları ayrı görür şeriat. Mâzi ve musibetler verilir kadere;

Söz alır Cebriye. Gelecek zaman ve günahlar verilir iradeye; söz alır Mutezile. Mutezile ile Cebriye

Şurada barışırlar: Bu bâtıl mezheplerde de birer hakikat çekirdeği bulunur, mahsus mahalleri vardır. Bâtıl olan, onları umumileştirmektir.

* * *

Acz ve Ağlayıp Sızlanmak Çaresizlerin Kârıdır

Eğer istersen hayatı, çaresi bulunan şeyde acze yapışma.

Eğer istersen rahatı, çaresi bulunmayan şeyde ağlayıp sızlanmaya sarılma.

* * *

Bazen Küçük Bir Şey, Büyük Bir İş Yapar

Öyle haller olur ki, basit bir hareketle çıkılır ta a’lâ-yı illiyyîne...⁵¹

Öyle haller olur ki, küçük bir hareketle düşülür esfel-i safilîne...⁵²

* * *

Bazıları İçin Bir An, Bir Senedir

Bazı fıtratlar birdenbire parlar. Bir kısmı derece derece, yavaş yavaş kalkar. İnsan tabiatı ikisine de benziyor.

Şartlara bakar, ona göre değişir. Bazen derece derece gider. Bazen de barut gibi zulmanî, birdenbire fışkırır,

Nuranî bir ateş olur. Bazen bir nazar, kömürü elmas eder. Bazen olur ki, bir temas, taşı iksir eder.

Peygamberin bir nazarı birdenbire dönüştürür cahil bir bedeviyi münevver bir arife. Eğer ölçü istersen: İslam’dan önceki Ömer, İslam’dan sonraki Ömer...

Birbiriyle kıyası: Biri çekirdek, biri ağaç... Birdenbire meyve verdi, o nazar-ı Ahmedî, o himmet-i Peygamber...