Neresi O’ndan gizlenebilir?⁵² Hangi fert O’ndan uzak kalabilir?⁵³ Kim külliyet kazanmadan O’na yaklaşabilir?⁵⁴ Bir şey O’ndan saklanabilir mi?⁵⁵ O’nun icraatında bir iş, diğerine mâni olur mu?⁵⁶ Bir yer O’nun huzurundan uzak kalır mı?⁵⁷ İbni Abbas’ın (radiyallahu anh) dediği gibi, O’nun “her bir varlığa bakan manevî birer gözü ve onları işiten manevî birer kulağı” bulunmaz mı? Varlık silsilesi O’nun emir ve kanunlarının süratli akışına birer tel, birer damar hükmüne geçmez mi? Mâniler, engeller O’nun tasarrufuna vesile ve vasıta olmaz mı? Sebepler ve vasıtalar sırf görünüşte birer perde değil midir? O, hiçbir yerde bulunmadığı halde her yerde bulunmaz mı? Bir yere ve mekâna muhtaç olur mu? Hiç uzaklık, küçüklük ve varlık tabakalarının perdeleri O’nun yakınlığına, idaresine ve görmesine mâni olabilir mi? Hem maddî, mümkün, kesif, sayıca çok, kayıtlı, sınırlı varlıkların vasıfları ve maddenin, imkânın, yoğunluğun, çokluğun, kayıt altında bulunmanın ve sınırlılığın hususiyetleri, gerekleri olan başkalaşma, yenilenme, yer tutma ve bölünme gibi özellikler; maddeden arınmış, Vâcibü’l-Vücud, Nurların Nuru, Vahid ve Ehad, kayıtlardan ve sınırlardan münezzeh, kusurdan uzak ve noksandan yüce Zât-ı Akdes’e yetişebilir mi? Acz O’na hiç yakışır mı? Kusur hiç O’nun izzetinin eteğine yaklaşabilir mi?

İkinci Maksat’ın Hâtimesi⁵⁸

Bir zaman ehadiyete dair tefekkür ederken odamın yanındaki çınar ağacının meyvelerine baktım: Arapça bir tefekkür silsilesi kalbime geldi. Nasıl geldiyse öyle, Arapça olarak yazıp sonra kısa bir mealini söyleyeceğim:

نَعَمْ فَالْأَثْمَارُ وَالْبُذُورُ مُعْجِزَاتُ الْحِكْمَةِ خَوَارِقُ الصَّنْعَةِ هَدَايَاءُ الرَّحْمَةِ بَرَاهِينُ