Kırık Testi

<div class="elementor-widget-container">
Soru: Değişik vesilelerle, İslâm’ı en güzel şekilde 
yaşayan kimselerin sofîler olduğu ifade edilmişti. Bu sözden maksat nedir ve bu 
ifadede nazara verilen kalb ve ruh kahramanlarının genel özellikleri 
nelerdir? 
Cevap: Soruya geçmeden önce önemli bir hususu 
hatırlatmakta fayda var. Kim olursa olsun, hiç kimsenin Müslümanlığı asla hafife 
alınmamalıdır. Mebdeden müntehaya kadar herkesin, İslâm adına ortaya koyduğu 
ameller nezd-i ulûhiyette makbul olabilir. Daha başta kelime-i tevhid ve 
kelime-i şehâdet Cennet’in kapısını açan sırlı birer anahtar gibidir. Allah 
Resûlü (sallallâhu aleyhi ve sellem): 
مَنْ قَالَ: لَا إِلٰهَ إِلَّا اللّٰهُ دَخَلَ 
الْجَنَّةَ(Tirmizî, İmân 17) buyurmak suretiyle, “Lâ ilâhe illallâh” 
diyen herkesin Cennet’e gireceğini müjdelemiştir. Daha önce bu hadis söz konusu 
olduğunda bir arkadaş, “Ya amel olmazsa!” demişti. Biz kimsenin kalbini, niyet 
ve iç mülâhazalarını bilemeyeceğimize göre, bu konuda kat’î bir şey söylememiz 
doğru olmaz. 
نَحْنُ نَحْكُمُ بِالظَّاهِرِkaidesince, biz zahire göre 
hüküm verir ve kelime-i tevhidi söyleyen bir kimse hakkında hüsnüzanda 
bulunuruz. 
 
Bir savaşta Üsâme b. Zeyd Hazretleri, düşman saflarında bulunan birisiyle 
savaşırken, tam onu öldüreceği esnada o kişi, kelime-i şehâdet getirir. Ancak 
Hz. Üsâme, adamın içinden gelerek değil de kılıç korkusuyla bunu söylediğini 
düşünerek onu öldürür. Hazreti Üsâme gibi büyük bir sahabînin hislerine kapılıp 
gayz ve nefretle bir insanı öldüreceğine ihtimal verilemez. Demek ki, meselenin 
temel esprisini bilemiyordu. Çünkü o dönemde her şey ter ü taze olarak 
bildiriliyor ve sahabe tarafından da hemen hayata geçiriliyordu. Allah Resûlü 
(aleyhissalâtu vesselâm) bildirmeyince onlar nereden bileceklerdi ki! İşte bu 
durum, Efendimiz’e (sallallâhu aleyhi ve sellem) haber verildiğinde, O; 
هَلْ شَقَقْتَ عَنْ قَلْبِهِ“Yarıp kalbine mi 
baktın?” diyerek Hz. Üsame’ye öyle itap ediyor ki, Allah Resûlü’nün bu 
cesur komutanı ve Zeyd b. Harise’nin mahdum-i âlisi olan Hz. Üsame: “Keşke şu 
ana kadar Müslüman olmasaydım.” diyecekti. Bunun mânâsı şudur: “Keşke bu 
hâdiseden sonra Müslüman olsaydım da Efendim’in bu itabına maruz kalmasaydım.” 
 
Başkalarına Hüsnüzan Nazarıyla Bakmak 
Meseleyi bu kriterlere göre değerlendirdiğimizde şunu söyleyebiliriz: İbadet 
ü taatini şöyle böyle yerine getiren insanlar da inşaallah râh-ı felahta ve 
selamettedirler. Zira Resûl-i Ekrem Efendimiz (aleyhi ekmelüttehâyâ) şöyle 
buyuruyor: 
مَنْ صَلَّى صَلَاتَنَا وَاسْتَقْبَلَ قِبْلَتَنَا وَأَكَلَ 
ذَبِيحَتَنَا فَذَلِكَ الْمُسْلِمُ الَّذِي لَهُ ذِمَّةُ اللَّهِ وَذِمَّةُ 
رَسُولِهِ فَلَا تُخْفِرُوا اللَّهَ فِي ذِمَّتِهِ“Her kim bizim 
namazımızı kılar, kıblemize yönelir ve kestiğimizi de yerse, işte o, Allah ve 
Resûlü’nün ahd ü emânını hak eden bir Müslüman’dır. Artık Allah’ın ahd ü emanına 
hıyanet etmeyiniz.” (Buhâri, Salât 28) Evet, hadiste belirtilen amelleri 
yerine getiren bir insan, asla hafife alınacak birisi değildir. 
 
Vâkıa, bazı âlimler, mukallidin imanının makbul olup olmadığı meselesi 
üzerinde uzun uzadıya durmuşlardır. Onlara göre muhakkik, vicdanının ses ve 
soluğunu duyarak meselelere yaklaşan, delillere dayanan, Hz. Pîr’in yaklaşımıyla 
hadsin gözüyle bakan, hadsin kulağıyla dinleyen ve hadsin hâsıl ettiği hislerle 
hareket eden; hareket edip imana müteallik meseleleri bu ufukta 
değerlendirebilen insandır. Mukallit ise sadece taklitle yetinen kişidir. Bu 
sebeple bazen bu insanlar hakkında: “Bunlar amelî yanı olmayan nazarî 
Müslümanlardır.” şeklinde konuşmuş olabiliriz. Fakat böyle bir durumda bile 
hüsnüzan cihetini tercih etmek gerekir. Meselâ namazını eda eden bir adamın 
namazdayken başını kaşıdığını veya amel-i kesîr yaptığını gördük. Burada bile, 
“Belki bana öyle göründü.” demeliyiz. Çünkü Allah bizi onunla imtihan ediyor 
veya hüsnüzannımızın seviyesini bize göstermek için, bizi bizle test ediyor 
olabilir. Evet, acaba biz, falanın pantolonu çekmesiyle mi, takkesini kafasında 
oynatmasıyla mı yoksa başka bir amel-i kesîriyle mi imtihan ediliyoruz, 
bilemiyoruz. Bu açıdan her zaman hüsnüzannı esas almalı ve çevremize bu nazarla 
bakmalıyız. 
Sofîlikte Farklı Çizgiler 
Şimdi asıl konumuza dönecek olursak; sofîliğin de farklı yol ve çizgileri, 
çeşitli makam ve mertebeleri vardır. Meselâ bir sofî, seyr u sulûk-i ruhânîde 
kalb ve ruh hayatındaki basamakları kat ede ede belli bir noktaya ulaşabilir. 
Bazen olur ki İmam Rabbânî, Muhyiddin b. Arabî ve Şâh-ı Geylânî gibi zatlar 
ulaştıkları bu noktada kendilerinin de, kendi konumlarının da farkına varırlar. 
Bu sebeple nefis muhasebesinde bulunurken kendilerini çok ağır bir şekilde 
sorgulamalarının yanında aynı zamanda: “Benim ayağım bütün evliyanın 
omzundadır.” diyebilirler. İşte bu gibi sözler o zatın kendi konumunun farkına 
varmasını ifade eder. Hatta bazen bizim gibi avam insanlarda bile bu durum 
yaşanabilir. Ancak bu gibi hâllerde insan, Allah’la münasebetini kavi tutmuyorsa 
–hafizanallah– böyle bir farkına varma onu egoizme veya egosantrizme sevk 
edebilir. 
Evet, büyük zatlardan bazıları kendilerinin farkında olarak zirvelere 
çıkabilir ve çıktıkları zirvelerde sahip oldukları farkındalığı yaşayabilirler. 
Eğer onlar başkaları hakkında suizanna girmez, başkalarını hafife alma gibi bir 
yanlışlığa düşmezlerse ulaştıkları zirvelerdeki durumlarını koruyabilirler; 
koruyabilir, kalbî ve ruhî hayatta zirveleşerek birer âbide şahsiyet hâline 
gelebilirler. 
Hiç Kimse Teminat Altında Değildir 
Fakat zirvede de olsa, hiç kimsenin elinde “Sen artık korkmayabilirsin.” 
şeklinde bir teminat ve bir beraat yoktur. Hâl böyle olunca insan nasıl 
korkmayacak ki? Kaldı ki bir kutsî hadis-i şerifte Cenâb-ı Hak şöyle buyuruyor: 
لَا أَجْمَعُ عَلٰى عَبْدِي خَوْفَيْنِ وَأَمْنَيْنِ“Ben 
kuluma iki emniyeti de iki korkuyu da birden vermem.” (İbn Hibbân, es-Sahîh 
2/406; el-Beyhakî, Şuabü’l-îmân 1/483) Dolayısıyla unutulmamalı ki, burada 
kendini emin bilen bir insanın akıbetinden korkulur. Diğer bir tabirle, 
akıbetinden korkmayanın akıbetinden endişe edilir. 
 
Bakmaz mısınız, İnsanlığın İftihar Tablosu’nun (aleyhi elfü elfi salâtin ve 
selâm) ahval ve etvarına! O, insanlığın kurtulması ve yeniden doğuşuna vesile 
olması için gönderilmiştir. Evet, insanlığın yeniden var olması ve ufkunun 
açılması, O’nun dünyayı teşrifi ve mesajı sayesinde mümkün olmuştur. O (aleyhi 
ekmelüttehâyâ), insanlığın mânevî babasıdır. Kim bilir belki de Efendimiz’in bu 
mevzuda ifade buyurduğu: 
كُنْتُ نَبِيًّا وَآدَمُ بَيْنَ الْمَاءِ 
وَالْطِّينِ“Âdem (aleyhisselâm) toprakla su arasında iken ben 
nebi idim.” hadis-i şerifi de bununla ilgilidir. Yani Âdem’in evladı, 
Âdem’in önünde bir varlıktır. Fakat O’nun (sallallâhu aleyhi ve sellem) dua ve 
münacatlarına bakacak olursak, Allah’tan nasıl korktuğunu görebiliriz. Teminat 
altında olmasına rağmen birçok şeyden Allah’a sığınmıştır. Biz Allah Resûlü’nün 
bu tavrını, saygımızın gereği O’nun rehberliğine verebiliriz. Yani “Efendimiz 
(sallallâhu aleyhi ve sellem) bütün bu dualarıyla bize nasıl dua edeceğimizi 
gösteriyor” diyebiliriz. Fakat bununla birlikte O’nun bu mülâhazalarda 
hissesinin az olmadığını da görmek gerekir. 
 
Zirvelere Rağmen İnsanlardan Bir İnsan Olmak 
İşte vilâyetin bir diğer çeşidinde zirvelerde dolaşma ve baş döndürücü 
noktalara ulaşmaya rağmen kendini âhâd-i nâstan birisi gibi görme çok önemli bir 
esas ve prensiptir. Böyle bir vilâyete ulaşan insanlar, hiç kimseyi hafife 
almazlar. Başkalarını hafife alma bir yana onlar sürekli kendileriyle yüzleşir, 
kendileriyle hesaplaşır ve kendileriyle yaka paça olurlar. Bu yönüyle böyle bir 
vilâyet önceki vilâyetten daha kıymetli ve daha değerlidir. 
Hz. Ömer Efendimiz: 
حَاسِبُوا أَنْفُسَكُمْ قَبْلَ أَنْ تُحَاسَبُوا“Hesaba 
çekilmezden evvel sürekli kendi kendinizle hesaplaşın.” buyurmuştur. Esasen 
herkesin kendisiyle böyle bir hesaplaşması olmalıdır. Aklından geçen, hayalini 
kirleten, bir zıpkın gibi tasavvurlarına saplanan çirkin ve sevimsiz 
mülâhazaları hafıza defterine kaydederek, yatmadan evvel onları gözden geçirmeli 
ve kendi kendine demelidir ki: “Allah’ım ben ne kadar pespaye bir insanmışım. 
Nasıl oldu da bu çirkin mülâhazalar, temiz bir güzergâh olması gerekli olan 
zihnime misafir oldular.” 
 
Evet, herkes kendisine bakmalı ve başkalarını kendisinden âlî görmelidir. “Şu 
şahıs meselelerin nazarîsinde kalmış, Mızraklı İlmihal’i dahi aşamamış.” diyerek 
kimse hakkında suizan etmemelidir. Zira Hz. Pîr’in ifadesiyle, nefis cümleden 
ednâ, vazife ise cümleden âlâdır. Başka bir hak dostu ise aynı hakikati şöyle 
dile getirmiştir: “Herkes yahşî, ben yaman; herkes buğday ben saman.” Evet, 
kendi hatalarıyla uğraşan bir insan, başkalarını hafife almayacak ve kimse 
hakkında suizanna girmeyecektir. Başkalarına bakarken, “Niye başını yere koyduğu 
zaman kalkmayı unutacak kadar namazlaşmıyor; iftar vakti geldiği zaman niye 
iftar edeceğini unutmuyor?” gibi düşüncelere kapılmayacaktır. 
Dini yaşamada kılı kırk yararcasına hassasiyet sahibi olan insanların, 
kendileri adına mülâhazaları belki şöyle olmalıdır: “Doğrusu, sahip olduğum bu 
imkânlarla, bulmam gerekenleri bulmam, benim için bir vecibeydi. Fakat falan 
kişi bu imkânlara sahip olamadı ki! Kur’ân’la sağlam tanışamadı, âb-ı hayat 
çeşmesine veya menhelü’l-azbi’l-mevrûda ulaşamadı, elimizdeki nurefşân kitaplara 
sahip olamadı, Abdülkadir Geylânî, Şâzilî ve Mustafa el-Bekrî gibi büyük zatları 
tanıyamadı. Dolayısıyla Cenâb-ı Hakk’ın, hakkım ve liyakatim olmadığı hâlde 
bütün bu nimetleri bana ikram ve ihsan etmesi karşısında benim de ona göre bir 
tarz-ı ubûdiyet sergilemem gerekir. Ben başka türlü davranırsam tepetaklak 
giderim!” 
Zira Cenâb-ı Hak, bir insanı eğer harem odasının kapısının önüne almışsa, 
sübjektif mükellefiyet adına ona yüklediği bazı sorumluluklar var demektir. Hz. 
Pîr, İhlâs Risalesi’nde: “Samimî ihlâsı kıran adam, bu hılletin gayet yüksek 
kulesinin başından sukut eder. Gayet derin bir çukura düşmek ihtimali var; 
ortada tutunacak yer bulamaz.” diyor. Yani mazhariyete göre bir cereme vardır. 
Harem odasına alınan, orayla alâkalı gönlüne bir kısım şeyler duyurulan insan, 
oranın hakkını veremediği takdirde, koridordaki veya umumî kabul salonundaki 
insanların muamelesine tâbi tutulmaz; tutulmaz ve belki de sokağa atılır. Bu 
açıdan ismet sıfatına sahip olan ve masuniyetle mahfuz bulunan enbiyâ-i izâm 
hakkında Cenâb-ı Hakk’ın ağır ifadeleri vardır. Çünkü onların sahip oldukları 
mazhariyetler çok büyüktür. 
İbadete Karşı İştiha 
Bu itibarla sofîlik önemli bir yoldur. Onlar meselenin amelîsini 
duymuşlardır. Amelîden kastımız da yapılan amellerin kalb ve ruh hayatına bağlı 
götürülmesidir. Meselâ ibadet ü taat tabiatınızın bir yanı hâline gelirse, yeme 
ve içmeye duyduğunuz arzu kadar ibadete de arzu duyarsınız. İmanda derinleşme 
dediğimiz husus da işte ancak o zaman gerçekleşir. Evet, imana müteallik 
meseleler tabiatınızın bir derinliği hâline gelmişse, içinizde O’na karşı bir 
iştiha oluşur ki, işin hakikati de budur. 
Hz. Pîr; “Hayvâniyetten çık, cismâniyeti bırak, kalb ve ruhun derece-i 
hayatına gir.” diyor. Demek ki, kalb ve ruhun; cismaniyet, beden ve nefsânilik 
üzerinde bir derece-i hayatı var. Şayet böyle bir derece-i hayat; tedebbür, 
tezekkür, tefekkür ve amelle ihraz edilecekse, bu ihmal edilmemelidir. 
Şimdiye kadar milyonlarca asfiya, evliya, ebrar ve mukarrabîn peygamberane 
bir azim ve kararlılıkla bu mevzuda çok ciddî gayret göstermiş ve kat-ı merâtip 
etmişlerdir. Allah’ın izni ve inayetiyle –İmam Rabbânî Hazretleri’nin bu konuda 
farklı bir mülâhazası mahfuz– hakka’l-yakîn mertebesine ulaşmışlardır. Nazarîyi 
amelîye çevirmiş ve “bal”ın sadece ismini duymakla kalmamış, tatmış ve onun ne 
olduğunu anlamışlardır. Size bal veya kaymağı ne kadar mükemmel ve baş döndürücü 
tasvir ederlerse etsinler, onları ağzınıza alıp, dil ve damağınız arasında 
gezdirmedikten sonra hakikî mânâda onların tatlarının nasıl olduğunu asla 
anlayamazsınız. Meselâ şu an size başınızı döndürecek ölçüde Cennet tasvir 
edilse, “Bir dakika rü’yet-i cemâl, binlerce sene Cennet hayatına mukabildir” 
denilse bile, bunlar yaşanmadıktan sonra ne kadar anlaşılabilir ki! 
İşte kalb ve ruh hayatıyla ilgili meseleler de aynen bunun gibidir. Onlar 
ancak yaşanınca anlaşılır. Arapça’dan dilimize geçmiş bir atasözü vardır: 
مَنْ لَمْ يَذقْ لَمْ يَعْرِفْ“Tatmayan bilmez.” Yani bir 
insanın kalb ve ruh hayatını bizzat tatması ve onunla içli dışlı olması lazım 
ki, ne olduğunu anlayabilsin. Bu açıdan hakiki mânâda inananlar kalb ve ruh 
kahramanları olmuştur. Bir kez daha belirtelim ki, bu ifadelerimizle onların 
dışındaki inanan insanların imanını hafife aldığımız zannedilmesin. Hiçbir 
mü’min, asla kendi imanıyla alâkalı şek ve şüpheye düşmemelidir. Burada 
anlatılmak istenen kalb ve ruh kahramanlarının ufkundaki iman derinliği, iman 
enginliğidir. 
</div>

Kalb ve Ruh Kahramanları