uzuvları, donanımı, duyguları o derece hassas bir ölçü içinde birbiriyle münasebetli ve dengededir ki, o uyum ve denge, apaçık bir şekilde, adalet ve hikmet sahibi bir Yaratıcıyı gösteriyor.

Ve bilhassa her bir hayvanın bedenindeki hücreler, kan damarları, kanındaki alyuvar ve akyuvarlar ve o küreciklerdeki zerreler o kadar ince, hassas ve harika bir denge içindedir ki, her şeyin dizgini elinde ve anahtarı katında bulunan, icraatında bir şey bir başka şeye engel olmayan, bütün eşyayı bir tek şey gibi kolayca idare eden sonsuz adalet ve hikmet sahibi bir Hâlık’ın mizanıyla, kanunuyla, nizamıyla terbiye ve idare edildiklerini açıkça ispatlar.

Cinlerin ve insanların amellerinin, haşrin büyük mahkemesinde, en büyük adalet terazisinde tartılmasını akıldan uzak görüp buna inanmayanlar, dünyada gözleriyle gördükleri şu muazzam dengeye dikkat etseler, elbette haşri imkânsız görmekten vazgeçerler.

Ey müsrif, iktisatsız, zalim, adaletsiz, kirli ve bedbaht insan! Bütün kâinatın ve varlıkların hareket düsturu olan iktisadı, temizliği ve adaleti yerine getirmediğinden, bütün varlıklara muhalefetinle, mânen onların nefretini ve hiddetini çekiyorsun. Neye dayanıyorsun ki zulmünle, ölçüsüzlüğünle, israfınla, kirlerinle onları kızdırıyorsun?

Evet, Hakîm isminin en büyük cilvelerinden, bütün kâinatta geçerli olan hikmet; iktisat ve israf etmeme esasları üzerinde gerçekleşiyor, tutumlu olmayı emrediyor. Adl isminin en büyük cilvesinden gelen kâinattaki tam adalet ise bütün eşya arasındaki dengeyi gözetiyor, insana da adaleti emir buyuruyor. Rahman sûresinde,

وَالسَّـمٓاءَ رَفَعَهَا وَوَضَعَ الْمِيزَا نَ۝أَلَّا تَطْغَوْا فِي الْمِيزَانِ

۝وَأَقِيمُوا الْوَزْنَ بِالْقِسْطِ وَلَا تُخْسِـرُوا الْمِيزَانَ²

ayetindeki dört mertebe, dört çeşit dengeye işaret eden “mizan” kelimesinin dört defa zikredilmesi, âlemdeki mizanın büyüklüğünün derecesini ve fevkalâde, pek yüksek kıymetini gösteriyor. Evet, kâinatta hiçbir şeyde israf bulunmadığı gibi, hakiki zulüm, ölçüsüzlük ve dengesizlik de yoktur.